Foucault i kontroverza oko liberalizma

Francuski filozof Mišel Fuko (Michel Foucault), jedan od ključnih autora postmoderne, medijska i intelektualna zvijezda, održao je krajem sedamdesetih godina prošlog stoljeća, na Kolež de Frans (Collège de France), seriju predavanja o liberalizmu. Tri predavanja, koja su održana između 1976. i 1979. godine, kasnije su transkribirana s audio kaseta i pretvorena u knjige: (1) Sigurnost, teritorij, stanovništvo; (2) Treba braniti društvo i (3) Rođenje biopolitike. U njima se, s jedne strane, pojavljuje segment teorijske problematike koja je obrađena na standardni fukoovski način, a s druge strane je riječ o temama koje nisu bile u Fukoovom fokusu.

Fuko je sudjelovao i u teorijskom i praktičnom aspektu života ljevice u Francuskoj, a kasnih ‘70-ih godina se, dakle, posvećuje analizi liberalnog odnosno neoliberalnog diskursa. Kako termin ‘neoliberalizam’ tada nije bio u teorijskom i društvenom opticaju, doima se da je nešto predvideo. Imajući u vidu njegove tri metodološko-teorijske faze ‒ arheološka, genealoška i kasna (ili etička) faza ‒ u poslednjoj fazi njegovih istraživanja kao glavna tema pojavljuju se upravljanje sobom i drugima. U svom tipičnom stilu, on se najpre bavi 18., 19. i 20. stoljećem, a potom se poslednjih godina toj temi vraća kroz okvir antike, gde propituje filozofiju kao način života. Ni ove teze nije razvijao sistematski ni pedantno, one su više ostale u obliku predavanja, a katkad ih je razvijao u raznim intervjuima, često protivrečnim. Fuko je više bio čovjek od intervencije nego sistemske proizvodnje teorijske analize.

Dakako, Fuko nije prvi autor koji se bavio liberalizmom. Kao filozofski program, te kao politička ideologija i praksa, liberalizam postoji nekoliko stoljeća. U sva ova tri registra ‒ liberalizam u smislu filozofskog programa; liberalizam kao okvir za nauke i ekonomsku politiku; te liberalizam kao način na koji se proizvode subjekti i subjektivnost na razini svakodnevnog života ‒ mogu se izdvojiti neki osnovni elementi koji ga i čine liberalizmom:

– individualizam (sveden na pristanak i slobodu)

– tržište (kao element koordinacije društvenih aktivnosti)

– demokratija (u specifičnom proceduralnom smislu)

Fukoa zanima povijest liberalizma i njegova transformacija u neoliberalizam početkom i tokom XX stoljeća. S obzirom na prethodne režime, liberalizam se pojavio kao rez. U grčko i rimsko antičko te feudalno doba, tema vladanja sobom je bila usko povezana s načinom na koji funkcionira politička zajednica. Vrline su bile uvjet ostvarivanja političkih ideala, a kultivacija vrline (vladanje sobom) bila je blisko povezana s kultivacijom uma. Vrlina kao uvjet političkih ideala, polisa, republike, skolastičkih ideala… vodila je ka sretnom životu čovjeka i samim time sretnom životu u zajednici. Liberalizam se, pak, lišava ideje konstituiranja politike kroz neki tip obrazovanja vrlina i uvodi novu antropologiju ‒ prebacujući naglasak na drugi teren ‒ volje i interesa. Na taj način, diskusiju se pomera u razmatranje koncepta pristanka i izbora, odnosno u polje prava (kada se ovo prevede u juridički registar).

Prvi aspekt programa liberalizma se odnosi na filozofsko-antropološku razinu. Liberalizam uvodi ideju da su ljudi autonomna, nerelacijska bića, te da su svi društveni odnosi fundamentalno stvar odabira, odnosno promenjivi su i podložni reviziji. Sve ‒ od obiteljske zajednice do države ‒ ishod je izbora ili nekog tipa pregovaranja usled kojeg sledi izbor. Iz ideje osobne autonomije, odvojenosti, izoliranosti proizilazi ideja odgovornosti za vlastite izbore. To je nova epizoda u povijesti upravljanja sobom i drugima. Liberalizam fundamentalno raskida s tradicijom razmišljanja o političkom i društvenom životu koja je bila generirana oko koncepta vrline, te nominalno nudi drugačiji način upravljanja sobom (i drugima) kroz kanale koji nisu bili artikulirani prije kasnog 17., 18. i 19. vijeka.

Drugi aspekt liberalizma se tiče ekonomske razine, odnosno tržišta kao načina koordiniranja interesa. Kako su interesi različiti, teško ih je u sferi politike artikulirati bez sukoba. Aspekt upravljanja sobom ovde prelazi u aspekt upravljanja drugima. Liberalna tradicija stoga  podrazumijeva da je svjetsko tržište polje koje koordinira međusobno različite i suprotstavljene interese, te dovodi do najboljih društvenih ishoda. Ovo se ogleda i u čuvenoj formulaciji o nevidljivoj ruci tržišta. Ostvarivanje interesa prema maksimalnoj koristi najbolji je mogući ishod na tržištu, ono je prirodna nadgradnja na temeljene premise liberalizma koje se vrte oko ideje pristanka i slobode izraza.

Treći aspekt se tiče političke razine. Demokracija se ovde misli u proceduralnom, a ne u supstancijalnom smislu (u suprotnom bi se zagovarala neka vrsta opšteg dobra, suprotno slobodi izbora). Liberali zapravo nisu bili skloni demokraciji. Da bi bila u skladu s prvim i drugim aspektom, demokracija je striktno proceduralna, odnosno ona je puki izborni proces. Takva demokracija ne donosi dobre ili pametne odluke, nego donosi odluke definirane većine.

Fuko uvodi nekoliko neologizama, a među njima su koncept guvermentaliteta i biopolitike.

Liberalni guvermentalitet se pojavljuje kao spoj dviju riječi: upravljati i mentalitet. Liberalizam je do sada bio gledan i analiziran kao politička ideologija/program ili kao set filozofskih premisa, dok ga Fuko razumije kao tehnologiju upravljanja, kao upravljaštvo. Povijest liberalizma je stoga povijest ili tehnologija upravljanja, a ovde je ključna problematika moći.

Liberalni guvernmentalitet je određeni set mehanizama, procedura i diskursa, koji imaju političku ekonomiju kao formu znanja i stanovništvo kao predmet refleksije. Od 18. stoljeća, koncept stanovništva zapravo korespondira s onim što liberalno upravljanje jeste, s konceptom biopolitike. Polazi se od toga da ljudi kao vrsta imaju određene karakteristike koje se mogu mjeriti i koje se onda povratno mogu uklopiti u političku analizu i strategiju: natalitet, prirodni prirast, stopa smrtnosti, stopa kriminaliteta, rizik za određena oboljenja itd. Cijeli niz fenomena koji se može mjeriti odnosi se na stanovništvo i povezan je s novim disciplinama. Nasuprot tradicionalnih pojmova naroda, mase, puka, podanika… sada imamo koncept koji je mjerljiv, koji korespondira s onime što nove discipline (statistika, demografija itsl.) pokazuju i koji se povratno može uklopiti u političku strategiju. Liberalizam nastoji ne delovati na slepo, preuzima određene figure, metode i motive iz određenih diskursa znanja, i pokušava raditi s njima.

Kada se cijeli taj kompleks odmota dolazimo do koncepta stanovništva odnosno biopolitike: ideje da ljudi funkcioniraju kao prirodna vrsta i da imaju određene karakteristike omogućava liberalnom guvernmentalitetu da u onoj mjeri o kojoj zna nešto o stanovništvu, teritoriji i odnosima između toga dvoga, može na adekvatan način intervenirati. Prethodna politička teorija i prijašnji vladari su delovali na slepo, voluntaristički, jer je politička racionalnost bila drugačija. U razdoblju liberalnog guvernmentaliteta, pak, upravljači da bi delovali moraju najprije znati, a da bi znali moraju se na neki način spojiti s različitim diskursima znanja koji im omogućavaju da artikuliraju određene ideje, mjerenja itd. To je novost liberalizma, ako ga posmatramo kao tip tehnologije upravljanja.

Da bi pokazao tu povijest, Fuko pokušava proći kroz cijelu povijest liberalizma ‒ od 18. do 20. stoljeća. U predavanjima Sigurnost, teritorij i stanovništvo se bavi mahom liberalizmom 18. i 19. stoljeća (francuski fiziokrati, Adam Smith, škotski prosvetitelji), a onda prelazi na 20. stoljeće i pokazuje transformaciju u neoliberalizam, s fokusom na ordoliberalizam (njemačka inačica koja je stasala kasnih ‘30-ih godina) i čikašku školu (američka inačica liberalizma u kojoj analizira autore poput Theodorea W. Schultza i Garya Beckera). Ono što ih povezuje je

Friedrich A. von Hayek, koji je stasao u Evropi iz tradicije austrijske škole, a onda je usled rata i prebacivanja u SAD izvršio značajan uticaj na čikašku školu i druge inačice (neo)liberalizma.

Ono što čini element kontroverze povodom Fukoova bavljenja liberalizmom jest da je kritički aparat koji je koristio ranije (istražujući penalni sustav, rođenje klinike, konceptualizaciju psihijatrije) nestao. Na nekim mestima on gotovo doslovno ponavlja formulacije (neo)liberalnih autora, što je imalo za učinak kritiku Fukoa u suvremenoj recepciji. Prema nekima, Fuko je ostao šarmiran (neo)liberalizmom i u njemu čak video i neki tip emancipacijskog potencijala. Dakle, jedna od teškoća je što se doima kao da on više nema onaj kritički odmak koji je imao ranije u svojim istraživanjima, odakle proizilaze i optužbe za pristanak uz liberalizam!

Faktori koji bi mogli bolje osvetliti Fukoov ambivalentni odnos prema liberalizmu u njegovom kasnom radu:

1. Fuko nije bio sklon marksističkim strujanjima. Nakon inicijalnog druženja s marksistima i članstva u Komunističkoj partiji Francuske, Fuko se već ‘60-ih, a onda osobito ‘70-ih godina odmiče od marksizma kao teorije, posebice od marksističke teorije države (Altiser i Pulancas u Francuskoj, Miliband u V.Britaniji). Odnosno, Fuko se odmiče od ‘zatvorene’ marksističke klasifikacije gde se država pojavljuje kao element vladajuće klase.

2. Kontekst traženja nove ljevice. Postoji dugo neprijateljstvo s Komunističkom partijom Francuske, a cijela ta stvar je bila uvjetovana s dva događaja: recepcija Solženjicina i velika karijera koju je koncept totalitarizma imao u Francuskoj ‘60-ih i ‘70-ih. Ljevica se tada suočavala s fenomenima staljinizma. Kako je Komunistička partija bila na rigoroznoj ortodoksnoj liniji, otuđila je mnoge ljude u intelektualnom polju. Oni su postali neprijatelji dogmatske partije i marksizma kao teorije, a to je dovelo i do traženja koncepta za neku ‘novu ljevicu’. Fuko je bio blizak s tzv. drugom ljevicom Mišela Rokara (frakcija unutar Socijalističke partije Francuske).

Sve ovo je kumovalo Fukoovu interesu za liberalizam i pokušaju pronalaženja nekih emancipacijskih elemenata u samom liberalizmu, što mu je kasnija recepcija zamjerila i iz čega se proizvela cijela ‘kontroverza’ i pitanje njegovog intelektualnog statusa. Fuko je ipak pokazao snalažljivost u prepoznavanju relevantne teme (neoliberalizam će se kao tema kasnije pokazati vrlo relevantnom), a nakon njegove smrti razvilo se čitavo polje istraživanja na temelju njegovih koncepata (studije guvernmentaliteta).

Što se tiče recepcije Fukoa, osobito s marksističke strane, usvaja se činjenica da je on veći dio svoje karijere bio izrazito antimarksistički i antisocijalistički orijentiran, i u liberalizmu video određene aspekte koje socijalizam nije bio kadar usvojiti. Fuko tvrdi da socijalizam insistira na teoriji države, a liberalizam na teoriji upravljanja. I dok teorija države vodi tome da se neprekidno preispituje istinitost i autentičnost socijalizma, liberalizam nema, nikakvo ishodište koje se mora po svaku cijenu slijediti. To je ono, čini se, što je fasciniralo Fukoa: moment vitalnosti i dinamičnosti liberalizma koji ne odgovara nikakvim unaprijed zadanim tekstovima ni autoritetima, nego je sposoban da kroz konceptualizaciju upravljanja odgovori na ono što se ispostavlja kao problem u datom trenutku. To je točka u kojoj on pokušava redefinirati ljevicu i napraviti neku novu (postmarksističku) ljevicu, koja će više biti u stanju proizvesti logiku ili racionalnost upravljanja, te se udaljiti od tradicionalnih tema koje su vezane uz teoriju države, klasnu borbu itd. Sve navedeno tradicionalnu ljevicu, prema Fukou, čini tromom i statičnom, stoga ona jednim dijelom završava u nekom tipu totalitarizma odnosno staljinističkog fenomena. Fukoova predavanja o liberalizmu i biopolitici su, dakle, vezana uz pokušaj artikulacije nove pozicije francuske ljevice.

 

 

28.5.2024.

Multimedijalni institut – MaMa

Predavač: Mislav Žitko

 

Foucault i kontroverza oko liberalizma

 

U tematskom središtu predavanja biti će teorijska elaboracija francuskog filozofa Michela Foucaulta koji je tokom sedamdesetih godina prošlog stoljeća. U seriji predavanja o liberalizmu uveo pojmove upravljanja sobom i drugima pomoću kojih je želio objasniti promjene liberalnog diskursa. Liberalni se diskurs mijenjao kroz povijest, osobito sredinom 20. stoljeća a te su promjene postale društveno vidljive u vrijeme kada Foucault pokušava ponuditi novu interpretaciju. Foucaultova se analiza ne zadržava samo na povijesnim mijenama nego je vezana uz neposredne političke i opće društvene odnose u kojima djeluje. Tako su neki koncepti na koje nailazimo u predavanjima o biopolitici vezani uz pokušaje da se oblikuje nova pozicija za francusku ljevicu. Foucault nije bio sklon marksističkim strujanjima osobito nakon 1968., te se njegov antagonizam prema Komunističkoj partiji Francuske ogleda u rješenjima koja nudi prilikom historijskog, štoviše genealoškog tumačenja liberalizma. Do koje se mjere proturječja Foucaultovog pristupa mogu uzeti za proturječja samog liberalizma, to ostaje otvoreno pitanje na koje pokušava odgovoriti suvremena recepcija. A ta recepcija nije bila sklona olako prihvatiti Foucaultova tumačenje, te su se nakon izlaska predavanja o biopolitici otvorile mnogobrojne polemike. U završnom dijelu izlaganja će biti govorama o toj recepciji i tim polemikama.

 

Mislav Žitko je asistent na Odsjeku za filozofiju Filozofskog fakulteta u Zagrebu. Bavi se temama iz područja epistemologije, filozofije znanosti i političke ekonomije.

 

 

 

Projekt “Tribina iz fotelje” financiran je sredstvima Grada Zagreba u okviru Programa potpore male vrijednosti za sufinanciranje proizvodnje i objave programskih sadržaja u elektroničkim publikacijama za 2024. godinu.