Prelazeći reku: Socijalizam i svetsko tržište od Jugoslavije ka Kini (1. deo)

Majska poseta predsednika Vučića Kini podigla je opet prašinu u domaćoj i regionalnoj javnosti, te aktualizovala pitanje spoljnopolitičkog pozicioniranja Srbije. Vesti o Ordenu prijateljstva kojim je Vučića odlikovao Xi Jinping, ali i dogovorenim kineskim investicijama u vrednosti od oko 950 miliona evra, poslužile su kao dodatna municija za permanentnu predizbornu kampanju, kako vlasti, tako i opozicije. I dok je vlast obećavala nastavak infrastrukturnih projekata, otvaranje radnih mesta i dolazak visokotehnoloških pogona ‒ što je predstavljeno kao direktan rezultat ličnih napora predsednika Vučića i njegovog prijateljskog odnosa sa Xi Jinpingom ‒ opozicija je imala potpuno drugačiji pogled. Ona je u saradnji sa Kinom videla „prirodne“ simpatije dvaju autokrata, kolonijalnu zavisnost od netransparentnog kineskog kapitala, ali i ozbiljnu bezbednosnu ranjivost usled prodora kineske visoke tehnologije. Na tragu ove druge perspektive, liberalni ekonomski novinar Mijat Lakićević u tekstu za Peščanik piše o „trostrukom malignom uticaju Kine“.¹

Prva dva „maligna uticaja“ koja navodi sasvim se uklapaju u refrene domaće liberalne javnosti: Lakićević tvrdi da uvoz kineske tehnologije i angažovanje kineskih stručnjaka zaustavljaju razvoj domaće struke, dok netrasparentnost ugovora sa kineskim investitorima „gradi fabrike, ali razgrađuje demokratiju“. Ipak, treća stavka koju Lakićević navodi je ona koja otkriva srž njegovog podozrenja: „kulturno, civilizacijski, Kina donosi sistem vrednosti koji nije evropski, tačnije koji nije zasnovan na idejama univerzalnih ljudskih prava i sloboda (liberté, égalité, fraternité) već pripada ideologiji azijskih despotija.“

Oštro replicirajući na ove stavove, Dmytry Podzidaev na istom portalu objavljuje kritiku u kojoj razgrađuje teze o „malignim uticajima“, upućujući na podređeni položaj srpske privrede u odnosu na strani kapital uopšte, odnosno strukturnu zavisnost od stranih direktnih investicija (SDI).² Iako Podzidaevljeva kritika ostavlja malo prostora za dopunu, Lakićevićeve kulturalističke opaske nameravamo da iskoristimo kao povod za otvaranje šire perspektive unutar koje ćemo ispitati odnose između Kine i bivše Jugoslavije. Da li je u pitanju trajna civilizacijska „nekompatibilnost“, kako tvrdi Lakićević, ili postoje elementi zajedničke prošlosti koji mogu baciti svetlo i na razumevanje sadašnjosti?

Dapače, „zajedničku prošlost“ nalazimo u činjenici da i Jugoslavija i Kina nastaju na tekovinama narodnooslobodilačke borbe i socijalističke revolucije. One su delile isti emancipatorski horizont ‒ borbu protiv kolonijalizma, imperijalizma i kapitalističke eksploatacije na svetskom nivou. Ipak, istorijska dinamika njihovih odnosa bila je kompleksna: pod uticajem hladnoratovskih bezbednosnih konstelacija, ti odnosi su varirali od otvorenog neprijateljstva do napete saradnje. Polazeći od izazova koje je pred razvoj ovih država stavljala složena hladnoratovska dinamika 20. veka, fokusiraćemo se na prelomni momenat koji objašnjava njihove istorijske konvergencije i divergencije. Reč je o fundamentalnoj dilemi koja se u određenom trenutku razvoja nametnula pred obe ove socijalističke države: da li je, i na koji način, moguće očuvati političku nezavisnost i socijalistički put, a istovremeno podići svoje ekonomske potencijale izlaskom na svetsko tržište?

Ova analiza se, stoga, usredsređuje na različite vektore integracije Jugoslavije i Kine u svetsko tržište, prateći promenu njihovih pozicija u sklopu svet-sistema.³ Relativni uspesi odnosno neuspesi ovih vektora „ulaska“ baciće povratno svetlo na sadašnje asimetrične pozicije koje ove zemlje, odnosno njihove naslednice, zauzimaju u svet-sistemu: poziciju Srbije kao strukturalno zavisne od uvoza kapitala, te poziciju Kine čiji je dalji rast strukturno uslovljen izvozom kapitala.

Otkriće Jugoslavije na horizontu kineskih reformi

S tim na umu, pažnju sa savremenih diplomatskih odnosa i recentne posete Kini usmeravamo na jedan fundamentalno drugačiji bilateralni susret od pre gotovo pedeset godina. U martu 1978. delegacija Kineske komunističke partije (KKP) doputovala je u posetu Jugoslaviji. Među članovima ove delegacije bili su i neki od najuticajnijih kineskih ekonomista toga vremena: Yu Guangyuan, Luo Yuanzheng i Su Shaozhi. U prvoj poseti ovakve vrste, jugoslovenski domaćini upoznaju kineske kolege sa industrijskim kapacitetima zemlje, uvode ih u osnove samoupravnog sistema, približavaju principe autonomije preduzeća i, uopšte, načine na koji su Jugosloveni kombinovali socijalistički razvoj, radničku participaciju i tržišne odnose. Nakon neposrednog upoznavanja sa jugoslovenskim sistemom, delegacija vraća u zemlju opsežan izveštaj koji pokriva osnovne teme jugoslovenskog samoupravljanja, a koji je praćen povoljnom ocenom jugoslovenske ekonomije ‒ nešto što je do pre par godina unazad bilo sasvim nezamislivo.⁴ Štaviše, Yu Guangyuan primećuje veću razvijenost Jugoslavije relativno sa Kinom, te smatra da taj napredak duguje samoupravnom socijalizmu koji bi i Kini trebalo da bude inspiracija da pronađe sopstveni put u otklonu od sovjetskog modela komandne ekonomije. Delegacija daje zeleno svetlo za konačnu restauraciju međupartijskih odnosa između KKP i SKJ, i istorijsku posetu Hua Guofenga, tadašnjeg prvog čoveka Kine, koja je usledila avgusta iste godine.

Kineska hladnoratovska perspektiva na jugoslovenski socijalizam time je zatvorila pun krug. Ovaj proces je evoluirao od početne solidarnosti revolucionara prekaljenih u narodnooslobodilačkoj borbi, preko oštre osude jugoslovenskog rukovodstva zbog „revizionizma i obnove kapitalizma“ tokom pedesetih, zatim faze rezervisane tolerancije diktirane kineskim strateškim kalkulacijama u bezbednosnoj strukturi tripartitnog detanta, pa sve do konačnog prihvatanja Jugoslavije kao „uzora“ reformskog socijalizma.⁵ Uslovi da do takvog zaokreta u kineskoj perspektivi na jugoslovensko samoupravljanje dođe stvorili su se tek nakon primirivanja političkog haosa borbe za Maovo nasleđe, te hapšenja vođa radikalno leve frakcije u KKP, tzv. četvoročlane bande. Radikali iz četvoročlane bande hteli su da obnove liniju Kulturne revolucije, te potisnu rastuće reformske tendencije koje su se izrazile i na velikom okupljanju masa na Tjenanmen trgu već nakon smrti premijera Zhou Enlai (1976). Sa druge strane, desno krilo, pod vođstvom rehabilitovanog Deng Xiaopinga, sve više je učvršćivalo svoje pozicije u najvišim ešalonima kineske partije.⁶ Ipak, s obzirom na sveže sećanje njegove denuncijacije i progona tokom kulturne revolucije on nije bio viđen kao pogodan kandidat za neposredno zauzimanje rukovodećih mesta. Novi premijer Kine, Hua Guofeng, bio je kompromisno rešenje koje je bilo prihvatljivo različitim frakcijama. On zauzima umereno reformski kurs, te se pod njegovim mandatom obnavlja pred-kulturnorevolucionarna doktrina prethodnog premijera Kine, Zhou Enlaia, o „četiri modernizacije“.⁷

Pod sve više nominalnim, a sve manje realnim, vođstvom Hua Guofenga, tokom 1978. dolazi do postepenog jačanja struje Deng Xiaopinga, uprkos tome što sam Deng Xiaoping nije zauzimao ni jednu čelnu poziciju. Na trećem plenumu 11. kongresa CK KKP iste godine proklamuje se čuvena politika „otvaranja i reformi“. Sam plenum je značajan kao simbolička tačka definitivnog raskida sa levim radikalizmom perioda kulturne revolucije. Usvojen je zaključak da mora da dođe kraj masovnim kampanjama klasne borbe i političkom voluntarizmu pri vođenju ekonomije, te da se fokus premesti na podizanje ekonomskih kapaciteta koji će omogućiti izgradnju socijalističkog društva.

Uspon i pad kineske „jugomanije“

Period koji je usledio neprosredno nakon objavljivanja kursa „reformi i otvaranja“ predstavlja vrhunac kineske fascinacije Jugoslavijom. O tome svedoče ne samo popularnost filma „Valter brani Sarajevo“ i Bate Živojinovića u Kini, već i činjenica da tokom decembra 1978. nova delegacija odlazi u Jugoslaviju, ovaj put sastavljena od vodećih ekonomista iz Kineske akademije društvenih nauka. Kako navodi istraživač Zhou Yuguang, na čije ćemo se nalaze oslanjati u ovom odeljku, kineski ekonomisti su se tokom 1978. i 1979. izrazito povoljno izražavali o Jugoslaviji, smatrajući da je sistem samoupravnog socijalizma bio ključ njenog napretka u modernizacijskim procesima.⁸ Na ovom planu, u prvobitnim predstavama kineskih reformskih ekonomista i visokih partijskih birokrata, jugoslovenski primer je isticao nekoliko bitnih putokaza za kinesku perspektivu reformi: (1) pokazivao je da su mogući alternativni oblici izgradnje socijalističkih institucija, koji se pritom mogu dovesti u ideološki sklad sa principima marksizma i lenjinizma; (2) da zadržavanje planskog upravljanja makroekonomskim procesima i autonomija preduzeća nisu nužno u suprotnosti; i, konačno, (3) da je moguće spojiti tržišne impulse ka efikasnosti sa ciljevima socijalističke izgradnje.

Istraživanje potencijalne implementacije reformskog iskustva Jugoslavije dobija i svoj institucionalni okvir osnivanjem Društva za izučavanje jugoslovenske ekonomije u Pekingu. Društvo je u trenutku svog vrhunca brojalo oko 300 ekonomista i predstavljalo je živo mesto akademske diskusije, organizujući i dva nacionalna kongresa. Osim publicistike i promovisanja kinesko-jugoslovenske naučne razmene, njegove aktivnosti su obuhvatale i prevodilački rad, odnosno rad na kompilaciji i publikaciji ključnih tekstova jugoslovenskog samoupravljanja. Paralelno sa tim, brojni ekonomisti, poput Jiang Chunze i Zhang Dexiu, koji su već vladali ruskim jezikom, sada se preorijentišu na učenje srpsko-hrvatskog/hrvatsko-srpskog, kako bi mogli dublje razumeti jugoslovenska iskustva.

Uticaji se ne zadržavaju na akademskom planu, već prodiru i u domen političke ekonomije. Eksperimenti sa postepenom dekolektivizacijom poljoprivredne proizvodnje, koji kreću od 1978. godine, nalazi svoje „opravdanje“ u jugoslovenskom primeru. Wan Li, pod čijom je upravom bila Anhui provincija u Kini, inače poprište brojnih reformskih eksperimenata, legitimiše reformu upravo na ovaj način: „individualni poljoprivrednici postoje i u Jugoslaviji, pa se ona i dalje smatra socijalističkom zemljom“.⁹ Osim u dekolektivizaciji poljoprivrede, Jugoslavija je nesumnjivo poslužila kao primer u organizacionim i upravljačkim formama socijalističkog preduzeća. U skladu sa Dengovom pragmatičnom krilaticom o „učenju istine na osnovu činjenica“, eksperimenti sa autonomijom preduzeća trebali su da pruže otklon od maoističke dominacije političkog voluntarizma u ekonomiji, te da prodube tehničku podelu rada tako da politička komanda ustupi mesto radničkoj demokratskoj kontroli (kao vid ideološkog kompromisa nove partijske elite sa radničkim masama), ali i tehnokratskoj ekspertizi (kao vid reformskog produktivizma).

Već 1978. Deng Xiaoping poziva da se rukovodstvo preduzeća bira na radničkim kongresima, ali se taj inicijalni poziv za demokratizacijom postepeno kristališe u tripartitnu strukturu u kojoj radnički kongresi zadobijaju određene ingerencije da određuju politiku preduzeća, tehničko rukovodstvo te odluke sprovodi, a partijske ćelije unutar firmi ostaju zadužene za nadzor i političku edukaciju. Iako motiv radničke participacije gubi težinu u odnosu na produktivistički motiv, nesumnjivo je da inspiracija za ovakav vid transformacije dolazi sa jugoslovenske strane.¹⁰

Međutim, nakon prvobitnog oduševljenja kineskih ekonomista tokom prvih reformskih godina, već u periodu od kraja 1980. do 1982. u prvi plan izbijaju slabosti jugoslovenskog sistema. Kritički tonovi dolazili su i od samih jugoslovenskih ekonomista koji su nastupali kao gostujući predavači u Kini. Navedimo samo primer ekonomiste Ivana Maksimovića, koji je u svom predavanju u Kini 1980. istakao probleme jugoslovenske ekonomije, kao što su nizak nivo akumulacije, razlike u dohocima koje nisu zasnovane na radu, inflacija, koncentracija finansijske moći u bankarskom sektoru.¹¹ Da je period „medenog meseca“ bio završen i da su problemi jugoslovenskog sistema došli u središte kineske pažnje, potvrđuje i tema druge nacionalne konferencije Društva za izučavanje jugoslovenske privrede iz 1982. godine: „Jugoslovenske privredne reforme i uzroci, priroda i perspektive trenutnih ekonomskih poteškoća“. Krizu u kojoj se nalazila jugoslovenska ekonomija početkom ‘80-ih nisu mogli da ignorišu ni prethodno najentuzijastičniji glasovi. Navedimo samo nekoliko podataka koji ilustruju kretanje jugoslovenske ekonomije u ovom periodu: jugoslovenski spoljni dug je dvostruko narastao od 1978. do 1981, inflacija cena je 1981. stajala na skoro 40%¹², dok je stopa nezaposlenosti stajala na 9% radno sposobne populacije¹³ od čega se procenjuje da su četiri petine mladi do 25 godina. Glavno pitanje dnevnog reda je bilo da li jugoslovenska kriza ima sistemski karakter, odnosno, da li je krizni ishod upisan u samoupravni sistem ili su to samo greške u pojedinačnim politikama koje se daju korigovati adekvatnim makroekonomskim merama. Kako u svojoj disertaciji navodi istraživač Zhou Yuguang, fundamentalnu kritiku je formulisao reformistički ekonomista Luo Yuanzheng, koji je ranije i sam bio proponent jugoslovenskog modela. Yuanzheng navodi da je ranjivost jugoslovenskog sistema nastala upravo iz prevelikog akcenta na „odumiranju države“ u samoupravnom socijalizmu.¹⁴ Tržište je uvedeno suviše široko, nauštrb planiranja, što je proizvelo regionalne i sektorske disbalanse, dok je sa druge strane, politička decentralizacija erodirala autoritet federacije koji bi mogao da posreduje krizu. Time je privreda bila podložna šokovima koji dolaze spolja, dok je ostala bez adekvatnih sredstava da ublaži posledice.

Jugoslovenski institucionalni obrazac se sve više počinje posmatrati kao „lekcija“ koju treba izučiti kako bi se izbegle opasnosti nekontrolistanog izlaganja domaće privrede inostranoj konkurenciji, a ne kao „uzor“ koji može da pomiri socijalizam i tržište. Udaljavajući se od Jugoslavije, kineski ekonomisti i birokrate dalja rešenja traže u sopstvenim eksperimentima informisanim iskustvima sa različitih meridijana i tačaka političkog spektra: od poljskih i mađarskih reformskih socijalizama, preko istočnoevropskih disidentskih tržišnih socijalista i liberala Janosa Kornaia, Ota Šika, Wlodzimierza Brusa, do neoliberalnih fundamentalista poput Miltona Fridmana.¹⁵ Međutim, u ovim širokim okvirima rasprave jugoslovensko iskustvo je poslužilo kao korektiv. Kinesko otvaranje moralo je zadržati kontrolu nad tempom integracije u svetsko tržište ukoliko ne želi upasti u „jugoslovensku zamku“. Da bismo razumeli ovu opasnost moramo pobliže analizirati kako je Jugoslavija te poluge kontrole izgubila.

Samoupravljanje i prvobitna socijalistička akumulacija u svetlu jugoslovenske izuzetnosti

Marksizam kao nauka koja nastoji da društvene formacije posmatra u totalitetu nas uči da nijedan društveni fenomen ne može da se posmatra kao čisto ekonomski, odnosno kao čisto politički. Kao što u srcu ekonomskih odnosa stoji politički konflikt klasnih pozicija, tako i u pozadini političkih razlika stoji strukturalna determinacija klasnih mesta njihovih nosilaca. Kritika političke ekonomije jugoslovenskog samoupravljanja upućuje nas na istu lekciju, ali je postavlja u širi kontekst međunarodne politike i svetskog tržišta. Ona predstavlja eminentan primer kako nerazrešeni unutrašnji konflikti po pitanju smera i tempa ulaska na međunarodno tržište rezultiraju gubljenjem kontrole nad procesom integracije. Nastojaćemo da skiciramo ovaj proces od samog nastanka jugoslovenskog samoupravljanja, preko prelomnih privrednih reformi šezdesetih godina, do terminalne krize koja pogađa jugoslovensku privredu tokom osamdesetih.

Jugoslovensko samoupravljanje postaje moguće tek na temelju društvene transformacije kroz narodnooslobodilačku borbu i socijalizaciju sredstava za proizvodnju, međutim, negov oblik nije isključivo determinisan unutrašnjim autonomnim razvojem, već i eksternom pozicijom Jugoslavije u hladnoratovskom razdoblju savremenog svet-sistema. Rezolucija Informbiroa 1948, kojom se Jugoslavija isključuje iz komunističkog bloka predvođenog Sovjetima, postavlja pred jugoslovensko rukovodstvo tri izazova koja su odlučivala o životu i smrti narodne republike: političko-ideološki, bezbednosni i ekonomsko-razvojni.

Na političko-ideološkom planu trebalo je legitimisati jugoslovensko rukovodstvo unutar same KPJ kao revolucionarne partije i uspostaviti novi klasni kompromis sa njenom bazom ‒ radništvom. Sačuvavši unutrašnju koheziju pred kominformovskim pritiskom, rukovodstvo KPJ se pokazalo kao veoma agilno i originalno na ideološkom planu, te je vrlo brzo uspelo da produkuje marksistički osvešćenu kritiku sovjetskog modela kao birokratske defomacije koja „podržavljenje“ privrede supstituiše za njeno istinsko „podruštvljavanje“. Jedan od idejnih tvoraca samoupravnog sistema, Boris Kidrič vidi „državni socijalizam“ samo kao „prvi i najkraći korak socijalističke revolucije“¹⁶, ali ukoliko se on stabilizije kao trajno stanje, to postepeno jača birokratsku klasu, njihove privilegije i parazitsku poziciju „iznad“ društvene podele rada. Time socijalizam zapravo regresira u državni kapitalizam, tvrdi Kidrič aludirajući na razvoj društveno-ekonomskih prilika u Sovjetskom Savezu.¹⁷

Nasuprot tome, transformacijom državnog u društveno vlasništvo i podsticanjem radničke demokratije u preduzeću trebalo je stvarati uslove za postepeno „odumiranje države“. Ovaj Engelsov termin, koji je Lenjin razradio u čuvenom delu Država i revolucija, za jugoslovenske komuniste značio je postepenu likvidaciju birokratije kao klase koja stoji „iznad“ društva, tako da na mesto upravljača proizvodnjom dođu slobodno združeni radni ljudi, samoupravljači. Ovo je podrazumevalo ne samo radničku participaciju u donošenju odluka, već i autonomizaciju preduzeća u odnosu na političku birokratiju, kako bi se uopšte stvorio prostor za odlučivanje. Autonomizacija preduzeća je sa svoje strane podrazumevala povratak određenom vidu tržišnih odnosa u socijalističkom kontekstu, restauraciju robno-novčanih odnosa između preduzeća kao privrednih jedinica, odnosno, sistem takozvane socijalističke robne proizvodnje. Robna proizvodnja u kontekstu društvenog vlasništva trebala je izvršiti „likvidaciju elemenata kapitalističkog monopolizma, sakrivenih u sistemu birokratskog socijalizma.“¹⁸ Za Kidriča, pojava robno-novčanih odnosa u socijalističkoj ekonomiji nije bila regresija, već određena protivrečnost koja se javlja na višem nivou socijalističkog razvoja i postepeno koriguje birokratsku deformaciju socijalizma.

Klasni kompromis birokratije i radništva institucionalizovan je 1950. godine Zakonom o samoupravljanju, i to na progresivnim osnovama povećanja radničke participacije u odlučivanju kroz formiranje radničkih saveta. Ideološka hegemonija koju je partija nastojala da sačuva, podrazumevala je i ubrzanu industrijalizaciju kojom bi se osigurali njeni vojni kapaciteti u odbrani nezavisnosti pred sovjetskom pretnjom, kao i ekonomski razvoj koji bi omogućio dalju socijalizaciju privrede na putu samoupravljanja. U dominantno agrarnoj privredi i sa vrlo neujednačenim stepenom industrijskog razvoja, namera nije bila naprosto ukinuti plansku alokaciju „viškova“ zarad tržišta, već posredovati ta dva mehanizma. Štaviše, Kidrič socijalističko planiranje naziva „osnovnom društveno-ekonomskom zakonitosti“.¹⁹ Međutim, bezbednosni izazovi zaoštravaju problem „prvobitne socijalističke akumulacije“²⁰ u Jugoslaviji, odnosno investicionih sredstava kojim bi se ubrzano podigla bazna industrija, saobraćajna i energetska infrastruktura, te osnažili unutrašnji lanci snabdevanja. I dok se, tokom prvih godina kominformovske blokade, rukovodstvo pokušalo osloniti na masovnu mobilizaciju rada u velikim javnim infrastrukturnim projektima, bilo je jasno da voluntarizam „udarništva“ nije mogao biti dugog daha.

Katastrofalne suše koje su pogodile poljoprivredne prinose 1950. samo su ubrzale neminovno jugoslovensko okretanje ka Zapadu, kao mogućem izvoru sredstava za prvobitnu socijalističku akumulaciju.²¹ Hladnoratovska bezbednosna arhitektura, odnosno strateški interesi SAD-a u Istočnoj Evropi, postavljali su Jugoslaviju kao savršenog „igrača“ u američkoj „strategiji klina“.²² Cilj nije bio primorati Jugoslaviju na direktno savezništvo i restauraciju kapitalizma, već osnažiti je kao „odmetnutu“ socijalističku državu, kako bi se narušila monolitnost sovjetskog socijalističkog bloka. Stoga, direktna vojna pomoć i pomoć u hrani iz SAD-a, kao i lakši pristup međunarodnim kreditorskim institucijama, kao što su MMF i Svetska banka, nisu bili uslovljeni koncesijama na planu unutrašnje politike.

Od 1950. do 1955. godine se milijardu i po dolara vojne i ekonomske pomoći slilo u Jugoslaviju, što joj je omogućilo dva pravca razvoja. Prvo, pomoć u hrani je ublažila posledice suša, te zbacila teret prvobitne socijalističke akumulacije sa poljoprivrede ‒ prepustivši poljoprivredu privatnom sektoru.²³ Sa druge strane, vojna pomoć je olakšavala finansiranje odbrane i omogućavala da se akumulacija usmeri na podizanje bazne industrije. Kako primećuje Vladimir Unkovski-Korica, ublažavanje navedenih problema putem zapadne pomoći omogućilo je široko eksperimentisanje sa samoupravljanjem tokom ‘50-ih.²⁴ Eksperiment samoupravljanja je krenuo paralelno sa izuzetno visokim stepenom investicija koje su prosečno činile oko 32% bruto društvenog proizvoda.²⁵ Zadatak izgradnje industrijske baze, njenog sektorskog i regionalnog ujednačavanja, zahtevao je plansko alociranje investicija. Dok je autonomija preduzeća u samoupravljanju podrazumevala robno-novčane, odnosno tržišne odnose između privrednih subjekata. Prvobitna razlika između plana i tržišta postaje protivrečnost tek kroz napredujuću integraciju jugoslovenske ekonomije u svetsko tržište.

Između Slovenije i Foče

Specifična pozicija u kojoj se našla Jugoslavija u hladnoratovskom razdoblju savremenog svet-sistema odredila je dva moguća razvojna modela. U svom kapitalnom delu o jugoslovenskoj političkoj ekonomiji Socijalistička nezaposlenost (Socialist Unemployment) Susan Woodward ih ilustrativno imenuje kao slovenački i fočanski model.²⁶ Fočanski, odnosno developmentalistički model dobija svoj naziv po partizanskoj organizaciji privrednog života na oslobođenim teritorijama oko Foče (u Bosni i Hercegovini) 1942. godine. Woodward ovaj model povezuje sa odbrambenim potrebama o kojima je bilo reči: on se zasnivao na maksimalnoj mobilizaciji svih radnih kapaciteta, težnji ka egalitarnoj redistribuciji dobara iz čvrsto strukturiranog administrativnog centra, te na unutrašnjoj integrisanosti različitih privrednih sektora koji bi obezbedili „autarkičnost“ pred izazovima spoljne blokade. Lekcije partizanskog ratovanja, a potom i izolacije iz 1948. godine, pokazale su da je u nepredvidivim okolnostima Hladnog rata težnja ka samodovoljnosti vrlina sama po sebi.

Socijalistički razvoj je trebalo bazirati na podizanju baznih industrija, energetskim kapacitetima i odbrambenoj industriji. Investicije stoga nisu valorizovane s obzirom na kompetitivne prednosti na svetskom tržištu, već na osnovu toga koliko će osnažiti bazu za integrisanu privredu. Takođe, akcenat na „samodovoljnosti“ fočanskog modela je u prvi plan stavljao samostalnu ekstrakciju, preradu sirovina i poljoprivrednu proizvodnju, koje bi zadovoljavale potrebe domaćeg tržišta.

Sa druge strane nalazio se tzv. slovenački, odnosno, produktivistički model, koji je razvojni put video u osnaživanju postojećih industrijskih kapaciteta, podizanju produktivnosti i korišćenju komparativnih prednosti koji je Jugoslavija ostvarila svojim specifičnim pozicioniranjem unutar svet-sistema. Ideja je bila da Jugoslavija, kroz osnaživanje prerađivačke industrije, „podigne“ svoje mesto na karikama lanaca snabdevanja svetskog tržišta.²⁷ Ključ ekonomskog razvoja jugoslovenskog socijalizma, prema ovom modelu, ležao je u kontrolisanoj integraciji u svetsko tržište, gde bi se kroz pristup kreditu finansirao uvoz savremene tehnologije s ciljem da se podigne produktivnost rada. Jeftini inputi sirovina i radne snage na domaćem tržištu dali bi jugoslovenskom eksportu kompetitivnu prednost na svetskom tržištu. Prelazak sa radno intenzivnih baznih industrija sa niskim stepenom dodate vrednosti na prerađivačku industriju robe visoke dodate vrednosti, generisao bi akumulaciju kojom bi se obezbedio dalji razvoj. Društvena svojina i radničko samoupravljanje bi pružili garant da se taj višak ne otuđuje od proizvođača, odnosno da će se višak reinvestirati nazad u domaću ekonomiju, te podizati njen opšti nivo.

Ipak, važno je naglasti da fočanski model nije predstavljao puku autarkičnu „zatvorenost“, već je zastupao osobeni tip developmentalističke integracije: on je preferirao vantržišnu razmenu sa članicama Saveta za uzajamnu ekonomsku pomoć (SEV), a kasnije i sa nesvrstanim zemljama. Razmena je trebalo da se odvija kroz bilateralne klirinške aranžmane i kompenzacione poslove, koji ne bi zahtevali konvertabilne valute, odnosno ne bi izlagali monetarni sistem spoljašnjem prilagođavanju, te bi na taj način osigurali kontrolu cena i sprečavanje inflacije. Veliki infrasturkturni projekti u tzv. zemljama u razvoju bi zauzvrat bili kompenzovani pristupom energentima, odnosno sirovinama koje bi poslužile kao inputi za dalje podizanje domaćih industrijskih kapaciteta.

Kako na ovom mestu ne bismo upali u zamku idealizma, bitno je napomenuti da Woodward ove modele analitički rekonstruiše kako bi objasnila paradoksalan fenomen nezaposlenosti u socijalizmu, koji je u Jugoslaviji poprimio endemske razmere. Dakle, modeli sami po sebi ne predstavljaju dve do kraja artikulisane politike, već naknadnu analitičku rekonstrukciju istraživača koja pomaže da se objasne specifična ekonomsko-istorijska kretanja. Zato i u našem ispitivanju modele fočanskog i slovenačkog razvoja ne uzimamo kao gotova „uverenja“ individualnih aktera, već analitički aparat kojim možemo približiti određene konstelacije klasnih interesa, koji se u različitim periodima jugoslovenske istorije manje ili više kristališu. Njihovu konstantnu napetost i isprepletenost tokom istorije razvoja jugoslovenskog socijalizma shvatamo kao borbu za hegemoniju u gramšijanskom smislu.

Imajući to u vidu, treba istaći da ovi modeli nisu proistekli iz apstraktnih ideja ili ekonomske doktrine, već su nadodređeni heterogenom razvijenošću proizvodnih snaga i karakterom proizvodnih odnosa u jugoslovenskoj društvenoj formaciji. Slovenački model predstavlja konglomerat interesa upravljačkih i ekspertskih klasnih frakcija u prerađivačkoj industriji ‒ istorijski najviše koncentrisanoj u severozapadnim delovima države ‒ a potom i u bankarskom sektoru i velikim uvozno-izvoznim preduzećima, kao i interesa kvalifikovanog radništa koje je odlikovala veća horizontalna mobilnost. Osovinu fočanskog modela, pak, činilo je radništvo u baznim industrijama ‒ odnosno u regionima centriranim oko velikih monoindustrijskih kompleksa gde je mogućnost alternativnog zaposlenja bila ograničena ‒ zatim armija sa svojom vojnom industrijom, kao i delovi republičke i opštinske birokratije. Takođe, bitan klasni saveznik su bili poluproletarizovani individualni seljaci koji su čekali svoj „ulaz“ u redove industrijskog radništva.

Osim toga, treba napomenuti da Woodward termine slovenački i fočanski koristi ilustrativno, a ne strogo geografski. Oni ne predstavljaju geografski fiksirane „pokrete“, već tendencije koje se u manjoj ili većoj meri mogu pojaviti na različitim geografskim lokacijama. Tako, recimo, i u Hrvatskoj nalazimo radništvo u regionima koji su vezani za velike monoindustrijske pogone, a koji bi pripadali fočanskom modelu, dok u Srbiji krajem ‘60-ih imamo partijsku nomenklaturu vezanu za tehnomenadžerski sloj koji je bio najeksplicitniji zagovornik slovenačkog modela.

Jugoslovensko ekonomsko čudo i nevolje sa platnim bilansom

U izvesnom ekvilibrijumu ova dva modela, podržanim zapadnim kreditom i ekonomskom pomoći, Jugoslavija je ‘50-ih godina doživela do tada neviđenu ekonomsku ekspanziju. „Jugoslovensko čudo“ tokom prve decenije samoupravljanja je dostizalo i dvocifrene stope rasta, premašujući zapadno-evropske (doduše sa niže startne pozicije), kao i stope rasta zemalja Istočnog bloka. Međutim, nad visokim stopama rasta se nadvijala dugačka senka spoljno-trgovinskog deficita. Razvoj izvoznih kapaciteta nije mogao da prati potrebe uvoza tehnologije i mašina sa Zapada na koji se oslanjao rast jugoslovenske produktivnosti rada. Ipak, deficit nije ugrožavao investicioni kapacitet ekonomije dokle god se u Jugoslaviju slivala strana pomoć kojom bi se mogao poravnati platni bilans. Nakon otpuštanja tenzija i normalizacije odnosa sa Sovjetskim Savezom tokom druge polovine ‘50-ih kanal pomoći se polako zatvara, a problem deficita platnog bilansa postaje akutan.²⁸ „Recepti za lek“, pak, zavisili su od razvoja specifičnih klasnih odnosa u Jugoslaviji. Relativna autonomija samoupravnog preduzeća u odnosu na centralne organe, koja je omogućena zakonima o samoupravljanju iz ‘50-ih, dozvoljava konsolidaciju i sve jasniju političku artikulaciju društvene grupe koja u praksi počinje upravljati akumulacijom, tzv. tehnokratije, odnosno upravljačkog i ekspertskog sloja u samoupravnim preduzećima. Ipak, pritisci za liberalizacijom nisu dolazili samo „iznutra“, već i „spolja“. Pregovori sa MMF-om o kreditiranju vrednosti od četvrt milijarde dolara, koji bi trebalo da premoste narasle probleme sa platnim bilansom, bili su uslovljeni liberalizacijom trgovine i unifikacijom kursa.²⁹ Osim toga, kako primećuje Gal Kirn, izgradnjom naučnih institucija i univerziteta dolazi do profesionalizacije ekonomskog znanja, institucionalizacije ekonomske nauke, te se učvršćuju glasovi protiv nekoordinisanog i voluntarističkog intervencionizma državne administracije, u ime ekspertski informisanog vođenja makroekonomske politike.³⁰ Svi ovi unutrašnji i spoljašnji faktori dali su vetar u leđa eksportno orijentisanom slovenačkom modelu, te početkom ‘60-ih godina dolazi do liberalne privredne reforme koja će omogućiti bližu integraciju sa svetskim tržištem.

Već 1961. donose se mere kojima se dinar devalvira i ukida se sistem koeficijenata, te na njegovo mesto dolazi carina kao mera kontrole uvoza. Zašto je ovo bitno? Sistem koeficijenata, kojim se koordinisala inostrana trgovina pre reforme, podrazumevao je da administrativni aparat raspolaže deviznim fondom i određuje kurs preduzećima koja zavise od uvoza ili izvoza. Tako je, na primer, preduzeće koje uspešno plasira robu na inostrano tržište i donosi devize u državu, moglo da ostvari državne stimulanse u vidu povoljnijeg kursa otkupa strane valute. Na taj način centralna administracija je mogla ciljano da reguliše odnose uvoza i izvoza, raspolažući deviznim fondom, kao i da kontrolom monetarne politike „amortizuje“ potrese sa svetskog tržišta u domaćoj privredi. Administrativna kontrola kursa je zamenjena unificiranim carinskim stopama, međutim, preduslov za takvu unifikaciju bila je deprecijacija dinara u odnosu na dolar. Udaljavanje od direktne administrativne kontrole kursa omogućilo je uvođenje retencionih kvota, odnosno nove mogućnosti da izvozno orijentisano preduzeće zadržava deo deviza, te samo odlučuje kako će ih dalje investirati. Međutim, uvođenje reformi pokazalo se kao preuranjeno izlaganje domaćih preduzeća inostranoj konkurenciji. Trgovinski deficit nije opao, ali su opale stope rasta. Pojavila se inflacija budući da su realne cene rasle, dok je nivo dohotka stagnirao. Mere se već sledeće godine opozivaju, kako bi se privremeno povratila administrativna kontrola. Ipak, reformski kurs je samo privremeno stopiran, od njega se nije odustalo. Tokom 1963-1964. godine postepeno se ukida Opšti investicioni fond, koji je predstavljao sredstvo „redistribucije“ akumulacije i koji je planski usmeravao akumulirane „viškove“ ka projektima od nacionalnog značaja. Ovo je predstavljalo definitivno slabljenje plana u odnosu na tržište, te udarac u osovinu fočanskog developmentalističkog modela.

Velika privredna reforma

Reforme sa početka ‘60-ih se potvrđuju i produbljuju u julu 1965, kada se izglasava paket mera i zakona poznatiji kao velika privredna reforma. Ovo je uključivalo mere kao što su nova devalvacija dinara i nova revizija cena (cene sirovina, energenata i poljoprivrednih proizvoda su podignute prema svetskim paritetima). Zatim, carinske tarife koje su uvedene još 1961. sada se snižavaju, tako da se uvoz dodatno liberalizuje. Konačno, pomera se preraspodela dohotka u pravcu autonomije preduzeća, gde se povećava udeo dohotka koji preduzeće zadržava (51% 1962. do 65% 1967.)³¹, a retencione kvote deviza koje zadržava preduzeće se takođe povećavaju. Rečju, afirmiše se autonomija samoupravnog preduzeća u pravcu tržišne liberalizacije poslovanja i lakšeg pristupa inostranom tržištu. Pored toga, reforma je ipak ustupila i izvesne koncesije fočanskom modelu, kada se nakon ukidanja Opšteg investicionog fonda osniva Fond federacije za kreditiranje bržeg razvoja privredno nedovoljno razvijenih republika i autonomnih pokrajina (poznatiji kao Savezni fond za nerazvijene).³² Kako navode Grdešić i Žitko, većina jugoslovenske ekonomske struke je podržavala reformu iz 1965.³³ Njihov osnovni rezon bio je da će se ‒ kroz liberalne reforme koje podrazumevaju umanjenje poreskih opterećenja, ukidanje diferencijalnih kursnih lista, ujednačavanje carinskog sistema i korekciju cena ka „realnom“ nivou ‒ konačno postići ujednačavanje opštih uslova privređivanja. Takav ambijent trebalo je da obezbedi pravedniju tržišnu utakmicu koja će, u uslovima društvenog vlasništva, adekvatnije distribuirati dohodak samom radništvu „shodno radu“, a istovremeno pružiti snažan podsticaj ekonomskom rastu.

Izvozni spor: čije su „naše“ devize?

Ključno sredstvo kojim se osnažuje autonomija preduzeća nakon velike privredne reforme bila je, već pomenuta, retencija deviza, i oko toga su se najviše lomila koplja između različitih frakcija jugoslovenske birokratije. Iz perspektive slovenačkog modela, devize koje su zarađene na inostranom tržištu pripadaju preduzeću koje ih je zaradilo i ono će najracionalnije umeti da ih plasira u dalje investicije. Ideja je bila da će osnaženi eksportni sektor „podići“ ostatak ekonomije kroz povećanje potražnje za robom na domaćem tržištu. Takođe, iz perspektive fočanskog modela, devize stečene na inostranom tržištu treba da pripadaju saveznom fondu koji će ih alocirati, jer je podizanje eksportnih industrijskih kapaciteta severo-zapadnih krajeva zemlje bio učinak saveznih planskih investicija.

Uslovnim „trijumfom“ slovenačkog modela po ovom pitanju, odnosno pomeranjem politike ka retenciji deviza u firmama, postojeći eksportni sektor jeste bio u mogućnosti da investiranjem u kapitalna dobra podigne nivo produktivnosti. To se, međutim, nije prenelo na čitavu ekonomiju, kao što je obećavano. Sa jedne strane, razmontiran je sistem administrativne alokacije viška, u liku Opšteg investicionog fonda, koji bi u uslovima društvene svojine mogao stvarati nove kapacitete, dok je, sa druge strane, akumulacija bila vezana za preduzeće u kojem je nastala, jer nije postojalo tržište kapitala na koje bi se preusmeravala. Tako se izvoz razvijao u „dubinu“, podizanjem produktivnosti postojećih kapaciteta, ali ne i dovoljno u „širinu“, odnosno stvaranjem novih kapaciteta. Rešenja iz reforme koja su snizila carinske stope, kako bi obezbedila jeftiniji uvoz, nisu praćena adekvatnim rastom izvoza, tako da trgovinski deficit i dalje ostaje problem, ali sada u uslovima liberalizovanije trgovine, te veće osetljivosti domaćeg tržišta na promene inostrane potražnje.

Rast produktivnosti u prerađivačkom sektoru, povezan sa već naznačenim ograničenjima u horizontalnom rastu privrede, prouzrokovao je rast nezaposlenosti krajem ‘60-ih godina. Kako je još krajem ‘50-ih godina primetio ekonomista Benjamin Ward, rast dohotka po radniku u kontekstu samoupravnog preduzeća će, umesto otvaranja novih mesta, imati tendenciju stopiranja novog zapošljavanja.³⁴ Radnički saveti, u kojima počinje da dominira osnažena tehnokratija i klasa stručnjaka, postaju instrument otpuštanja i blokiranja novog zapošljavanja. Tako jedna institucija radničke participacije dobija specifičan funkcionalni karakter unutar produktivističkog modela: ona postaje brana „neproduktivnoj“ zaposlenosti, što je najteže pogodilo mlade i seosko stanovništvo koje je čekalo na svoj ulazak u redove industrijskog radništva. Naime, broj nezaposlenih raste za još 50% u periodu od 1965-1969, dostižući preko 300 hiljada.

Uloga gastarbajtera u jugoslovenskom socijalizmu

Jugoslovensko rukovodstvo je privremeni izlaz iz problema rastuće nezaposlenosti, ali i rešenje za hronični deficit platnog bilansa, pronašlo u dubljoj integraciji u svetsko tržište kroz strategiju izvoza radne snage. Ova „klin se klinom izbija“ strategija dovela je na istorijsku pozornicu novu društvenu grupu Jugoslovena_ki, poznatijih pod imenom „gastarbajteri“. Posleratni ekonomski rast Zapadne Evrope, a pre svega SR Nemačke, doveo je do širenja tržišta rada iznad domaćih kapaciteta, pružajući priliku za „izvoz“ viška jugoslovenske radne snage. Jugoslovensko rukovodstvo tokom 1963. i 1964. gradualno otvara i institucionalizuje ekonomsku migraciju, dok u periodu od 1965. do 1968. potpisuje niz bilateralnih ugovora sa Francuskom, Švedskom i SR Nemačkom kojim se uređuju stepeni te migracije.³⁵ Do 1971. zvanični jugoslovenski podaci pokazuju da je 672 hiljade radnika na „privremenom radu u inostranstvu“, dok prema tadašnjim procenama stručnjaka nezvanični broj dostiže i milion ljudi u ekonomskoj emigraciji.³⁶ Podaci sa početka sedamdesetih pokazuju da je dve trećine od ovih radnika izabralo SR Nemačku kao svoju destinaciju.³⁷ Ekonomski značaj ove migracije predstavljao je jedan od ventila za protivrečnosti jugoslovenske ekonomije, ali ne samo da ih nije rešavao, već je produbljivao njihove uzroke.

Masovna ekonomska emigracija predstavljala je mehanizam za ublažavanje pritisaka hronične nezaposlenosti u domaćoj ekonomiji, dok su istovremeno doznake gastarbajtera (uz turizam koji se razvijao tokom ‘60-ih) omogućavale dotok deviza koji je podržavao uvoz zapadnoevropske robe i držao platni bilans pod kontrolom.³⁸ Međutim, devizne doznake nisu mogle biti transformisane u rešenje problema deficita platnog bilansa, već su nužno funkcionisale kao „zakrpa“. Činjenica da u Jugoslaviji nije postojalo tržište kapitala, blokirala je mogućnost da se devize produktivno investiraju. One su stoga mogle biti isključivo usmerene na potrošnju. Čuvena „gastarbajterska kuća“ ‒ koja se u kulturalističkom ključu žigosala kao „znak balkanskog neukusa“ ‒ predstavlja zapravo ekonomski racionalan način na koji su se akumulirani inostrani dohoci naših radnika mogli materijalizovati u matici.

Ventil izvoza radne snage, dakle, niti je mogao trajno da reši probleme jugoslovenske nezaposlenosti, niti je mogao da adresira uzroke deficita platnog bilansa. Naprotiv, oslanjanje na izvoz radne snage ostavilo je domaću privredu u još većoj zavisnosti od ekonomskih kretanja u Zapadnoj Evropi, u prvom redu u SR Nemačkoj. Da li će ovaj ventil biti otvoren ili zatvoren, i u kojoj meri, nije zavisilo od Jugoslavije, već od potrebe inostranih tržišta rada, koja su i sama bila podložna potresima na svetskom tržištu. Upravo ovakav mega-potres se dešava 1973. kada kartel zemalja proizvođača nafte (OPEC) naglo podiže cene, izazivajući naftnu krizu. Ovo je značilo definitivan kraj rasta i početak recesija zapadnih zemalja, što je posledično redukovalo ili eliminisalo potrebu za regrutovanjem inostrane radne snage. Reagujući na recesiju, vlasti SR Nemačke u novembru 1973. uvode zabranu regrutovanja inostrane radne snage (Anwerbestopp), čime se zatvara ovaj ventil za jugoslovensku ekonomiju.

Finansijski obrt: od doznaka ka jeftinom kreditu

Iako je inostrano kreditiranje bilo u manjoj ili većoj meri komponenta jugoslovenskog ekonomskog razvoja ‒ Jugoslavija je osnivački član MMF-a i Svetske banke, i aktivni učesnik tokom čitavog trajanja Hladnog rata ‒ sredinom ‘70-ih godina ono igra ključnu ulogu u rastućoj periferizaciji Jugoslavije. Već pomenuti naftni šok 1973, osim što dovodi do recesije ekonomija Zapada, ukidajući Jugoslaviji mogućnost izvoza radne snage i dotoka deviza putem doznaka, dovodi i do finansijskog obrta u zemljama zapadne Evrope. Ogromna količina dolarskih prihoda od prodaje nafte sliva se u deregulisano evropsko finansijsko tržište, generišući tzv. eurodolarski bum.

Recesija u ekonomijama zapadne Evrope zaoštrila je konkurenciju na zapadnim tržištima i umanjila potražnju za jugoslovenskom robom, te se slovenački eksportno orijentisani model našao na udaru. Zatvaranje eksportnih prilika na Zapadu, kao i visoke cene nafte i naftnih prerađevina, usmerili su jugoslovensku eksportnu politiku nazad ka bilateralnim trgovinskim sporazumima sa zemljama SEV-a i bliskoistočnim zemljama. Na tim tržištima proizvodi jugoslovenske prerađivačke industrije mogli su biti lakše plasirani nego u uslovima smanjene potražnje i visoke konkurencije na Zapadu, ali takođe i kompenzovani za sirovine, pre svega naftu, po preferencijalnim uslovima. Međutim, ovaj delimičan zaokret ne predstavlja pobedu fočanskog modela, već se integracija sa zemljama Juga i Istoka dešava upravo pod uslovima koje je postavila liberalizacija iz ‘60-ih.

Jugoslovenski model ostaje zavisan od uvoza kapitalnih dobara i drugih visoko tehnoloških roba sa Zapada, a eurodolarski bum čini dostupnim jeftin kredit, odnosno pruža finansijska sredstva kojim bi se održavao ovaj uvoz. Dakle, Zapad je kreditirao Jugoslaviju zahvajuljući likvidnosti koju je dobio slivanjem naftnih ekstraprofita iz bliskoistočnih država, kako bi stimulisao jugoslovensku potražnju na sopstvenim tržištima. Jugoslovensko oslanjanje na uvoz zapadne tehnologije, međutim, nije produbilo samo finansijsku zavisnost, već i naučno-tehnološku. Kako navodi Rade Pantić, mogućnost uvoza tehnologije znatno je umanjila ulaganja u domaći naučni sektor, ugovori o uvozu te tehnologije su sadržali restriktivne klauzule koje su zabranjivale bilo kakav dalji autonoman razvoj, te je konkurentnost jugoslovenske ekonomije zapravo slabila.³⁹ Udeo jugoslovenskog izvoza na Zapad sve više zauzimaju sirovine, odnosno robe niske dodate vrednosti u odnosu na prerađivačku industriju. Sa tim u vidu, možemo reći da jugoslovenska privreda polako staje na klasičnu poziciju periferne zavisnosti tokom sredine ‘70-ih ‒ uvozi se prevashodno tehnologija, dok se izvoze sirovine, što podrazumeva odnos nejednake razmene. Troškove te nejednake razmene snosi celina domaće privrede kroz rastuću zaduženost. Međutim, zaduženost ne pojačavaju samo spoljašnja ponuda jeftinog kredita, već i specifične institucionalne transformacije koje su se tokom ‘70-ih godina odigrale u jugoslovenskom bankarskom sektoru.

Decentralizacija zaduživanja

Spomenuli smo kako je još sredinom 1965. ukinut Opšti investicioni fond (kao centralizovano sredstvo investicione politike) i kako se alokacija sredstava za investicije premešta u bankarski sektor. Sredstva iz fonda su prebačena na savezne banke, dok su komercijalne banke postale samostalni privredni subjekti koji na decentralizovan način raspolažu investicionim sredstvima. Ustavnim amandmanima iz 1971. banke se republikanizuju, odnosno, svaka republika i pokrajina dobija svoju centralnu banku, koje odgovaraju republičkim, odnosno pokrajinskim skupštinama, a novi Ustav iz 1974. to stanje učvršćuje kroz opšti proces „federiranja federacije“. Reformama bankarskog sektora iz 1976-1977. ukida se kategorija poslovne banke (samostalni privredni subjekt sa sopstvenim fondovima). Bankarske organizacije se transformišu u skladu sa principima organizacija udruženog rada (OUR) koji su implementirani Ustavom iz 1974.⁴⁰ Banke same postaju Osnovne jedinice udruženog rada (OOUR), koje su osnovale druge organizacije udruženog rada. Osnivači imenuju upravu i određuju plasman kredita, tako da banke de facto prostaju pridruženi organi velikih privrednih koncerna. Umesto da razbije monopole, asocijacija OOUR kroz dogovornu ekonomiju, imala je za rezultat sve veću vertikalnu integraciju u velike privredne koncerne.

Sve ovo je za posledicu imalo gubljenje poluga centralne monetarne kontrole. Republičke banke su se mogle odvojeno zaduživati na inostranom tržištu i nekoordinisano usmeravati sredstva u investicije na republičkim tržištima. To je važilo i za komercijalne banke koje su počinjale funkcionisati kao investicioni rezervoar velikih preduzeća. Jugoslovenski sistem sve više pati od problema vezanih za tzv. meko budžetsko ograničenje, odnosno fenomen neefikasnosti socijalističkog preduzeća koji je opisivao ekonomista Janos Kornai. Velika preduzeća više nisu bila opterećena ograničavanjem rashoda, jer su preko banaka integrisanih kroz „dogovornu ekonomiju“ OUR imale lak pristup jeftinom kreditu. U uslovima visoke inflacije, gde je stopa inflacije premašivala i kamatne stope, kredit je „otplaćivao sam sebe“. U isto vreme, rukovodstva velikih vertikalno integrisanih preduzeća su se nalazila u tesnom međuzavisnom odnosu sa republičkim partijskim birokratijama, te su republičke banke morale ubrizgavati sredstva kad god bi se komercijalne banke našle u problemu likvidnosti ili podržavati subvencijama preduzeća koja su imala probleme sa servisiranjem rashoda.

Parcelizacija domaćeg tržišta, gde svaka republika samostalno investira u svoje kapacitete, dovodi do neracionalnog dupliranja pogona iste robe u različitim republikama. Ona se takođe odražava na zatvaranje republičkih tržišta za robu iz drugih delova zemlje, kao i na međusobnu konkurenciju jugoslovenskih poduzeća na inostranom tržištu. Paralelno sa zatvaranjem iznutra, republike se sve više otvaraju ka spolja kroz decentralizaciju zaduživanja. Mehanizam kontrole zaduživanja se efektivno ukida sredinom ‘70-ih kada republičke centralne banke, regionalne komercijalne banke, pa i preduzeća, dobijaju pravo da samostalno dogovaraju inostrane zajmove. To je dovelo do visokog nivoa investicija koji je ublažavao problem nezaposlenosti i finansirao uvoz tehnologije sa Zapada.⁴¹ Time je jeftin kredit postao kjučni ventil kojim su se ublažavale posledice izlaganja inostranoj konkurenciji, ali u isti mah produbljivao zavisnost od zapadnog finansijskog tržišta. Decentralizovano zaduživanje proizvodilo je troškove prema spolja koju nijedna instanca nije bila spremna da preuzme, te su se oni prelivali na celokupnu ekonomiju u vidu visokih stopa inflacije. Pritom, demontažom centralne monetarne kontrole, potpunom republikanizacijom ekonomije, ukinut je autoritet koji bi inflaciju mogao da zauzda. Spoljni dug Jugoslavije porastao sa oko 3 milijarde dolara 1971. na preko 20 milijardi dolara 1981. Ipak, dok god je mogao da se jeftino refinansira, inflacija je ostajala na visokom ali stabilnom nivou.⁴²

Dug dolazi na naplatu

Udarac u srce „dužničke reprodukcije“ jugoslovenske ekonomije dolazi iz centra svetskog kapitalističkog sistema. U monetarnoj politici SAD-a dolazi do radikalnog zaokreta, kada pod rukovodstvom Paula Valckera, krajem ‘70-ih i početkom ‘80-ih, Federalne rezerve ograničavaju snabdevanje novcem i prelazi se sa fiksne na varijabilnu kamatnu stopu, što dovodi do drastičnog rasta kamatne stope na kredite denominirane u dolarima. Jugoslavija se našla izuzetno pogođena budući da je najveći deo njenih kredita bio denominiran u dolarima, i to su uglavnom bili komercijalni krediti sa varijabilnom kamatnom stopom, tako da se rast cene dolara neposredno odrazio na obaveze Jugoslavije prema stranim kreditorima.⁴³ Zapadni kredit koji je bio slamka spasa Jugoslaviji izolovanoj od sovjetskog bloka početkom ‘50-ih, trideset godina kasnije postaje njen put u propast.

Svetsko-tržišni pad cena glavnih jugoslovenskih sirovinskih eksporta, aluminijuma i bakra, kao i drugi naftni šok izazvan Islamskom revolucijom u Iranu i Iračko-iranskim ratom, doveo je platni bilans Jugoslavije na rekordno negativne vrednosti 1979. godine.⁴⁴ Iz duboko zavisne situacije u kojoj se nalazila jugoslovenska privreda nije bilo drugog rešenja do pregovaranja novog aranžmana sa MMF-om, koji je daleko prevazilazio bilo šta do tada: u pitanju je bio trogodišnji aranžman u vrednosti od čak 1.8 milijardi dolara, kojim će se restrukturirati postojeći dug i regulisati platni bilans. To je sve uslovljeno nametanjem striktne fiskalne politike štednje, zamrzavanjem plata i radikalnom devaluacijom dinara.

Ironija jugoslovenskog razvoja sastojala se u tome što je u ime decentralizacije i samouprave demontiran arbitar koji bi mogao da investicionu i dužničku politiku republika, regiona i preduzeća drži pod kontrolom. Ali, u uslovima uznapredovale integrisanosti u svetsko tržište, uklanjanje centralizovanog kontrolora investicija i zaduživanja, značio je ulazak jugoslovenskih republika, banaka i preduzeća u odnos sa inostranim kapitalom bez posrednika. Cena koju je jugoslovenska ekonomija naposletku morala da plati za uklanjanje unutrašnjeg kontrolora, bila je takva da joj je kontrolor nametnut spolja u vidu MMF-a. Međutim, o odlukama ovog kontrolora nije se moglo pregovarati i međusobno se usaglašavati. One su nametnute u vidu radikalnih mera štednje koje će prebaciti teret troškova nekontrolisanih zajmova na čitavo društvo i produbiti postojeće protivrečnosti.

Nalozi MMF-a će se konkretizovati u nizu mera, koje će 1983. predložiti komisija predvođena slovenačkim ekonomistom Sergejem Kraigherom i makedonskim političarem Kirom Gligorovim, poznatim kao Dugoročni program stabilizacije. Suština ovog plana je bila odustajanje od bilo kakvog protekcionizma i liberalizacija u skladu sa tržišnim zakonima ponude i potražnje koji bi skinuli protekcije na cene, kamatne stope i inostranu razmenu, te pustili da ih tržište uređuje u potpunosti. U realnosti, institucionalna blokiranost međurepubličkih sporova je sprečavala da dođe do koordinisane (neo)liberalne transformacije ekonomije, a primenjene su samo „kaznene“ mere MMF-a koje su pogađale standard najšireg stanovništva: dinar je kontinuirano devalviran, došlo je do naglog rasta cena, pada realnih nadnica i rasta nezaposlenosti.

Kako je Jugoslavija gubila kontrolu nad ekonomijom i prepuštala se stranoj arbitraži, oba modela, i fočanski i slovenački, gube svoj razvojni smisao i pretvaraju se u sukob republičkih elita oko kontrole štete. Naime, eksportna orijentacija slovenačkog modela nema više za cilj razvoj domaće ekonomije na konto komparativnih prednosti specifične pozicije Jugoslavije u hladnoratovskom razdoblju svet-sistema, već je sada eksportna orijentacija u funkciji servisiranja duga. Sa tim dolazi i logika „tvrdog budžetskog ograničenja“ prema kojoj onaj ko nije u stanju da pokrije svoje gubitke treba da se gasi. Nasuprot tome, redistributivna logika fočanskog modela je zahtevala da se teret preraspodeli ravnomerno i da se se pošto-poto sačuvaju proizvodni pogoni. Ipak, teret je bio takav da bilo koji od ovih modela nije imao alate kojim bi ga podneo. Procenjuje se da je od 1981. do 1988. iz jugoslovenske privrede plasirano u inostranstvo oko 33 milijarde dolara, što je jednako 7-10% bruto društvenog proizvoda na godišnjem nivou.⁴⁵ Klasni kompromis koji je ‘50-ih uspostavljen sa radničkom klasom, erodiran decenijama u korist integracije sa svetskim tržištem, konačno puca u drugoj polovini ‘80-ih. Talas radničkih štrajkova i protesta se iz fabričkih krugova preliva na ulice krajem ‘80-ih. Od mariborskih i beogradskih industrijskih periferija, preko Borova kod Vukovara, do rudnika na Kosovu, elementi samoupravljanja čuvaju se samo unutar radničke protestne mobilizacije koja poziva na odgovornost birokratiju zbog njenih izneverenih obećanja.⁴⁶

Jugoslovenski socijalizam je odbrojavao svoje poslednje dane u paralizi. Program stabilizacije se selektivno primenjuje, ali ne može da dođe do dogovora između republika o promenama Ustava koji pojedine mere ovog programa zahtevaju. Inflacija galopira dostižući trocifrene brojke u drugoj polovini ‘80-ih, da bi 1989. prešla i prag hiperinflacije sa godišnjim nivoom od preko 1200%. Niz zakona koje donosi vlada Ante Markovića otvara pravni prostor za punu restauraciju kapitalizma; ukidanjem strukture OUR-a ukinuti su i samoupravni organi, čime su postavljeni temelji za privatizaciju, dok je stranom kapitalu omogućeno osnivanje preduzeća sa stopostotnim učešćem i potpunom repatrijacijom dobiti. Time i društvena svojina, kao poslednja poluga društvene kontrole ekonomskog razvoja, uzmiče pred stranim kapitalom, ostavljajući jugoslovensku privredu ogoljenom na nemilost šok terapije.

Međutim, Jugoslavija neće iskusiti šok terapiju kao jedinstvena država. Niz događaja koji će uslediti dovešće do tragične dezintegracije zemlje, gde će bivše republike nastaviti svoj put reintegracije u svetski kapitalizam, popločan ratnim razaranjem i razvlašćivanjem radničke klase kroz privatizacijsku devastaciju industrijske baze stvorene u socijalizmu. Zgusnuti i kompleksni sled događaja, ipak, daleko premašuje okvir našeg ispitivanja. Umesto toga, pokušaćemo da rezimiramo nekoliko osnovnih teza o načinu jugoslovenskog izlaska na svetsko-tržište, odakle ćemo u drugom delu teksta pokušati da uspostavimo jednu liniju komparacije sa kineskim reformama nakon 1978. i različitim strategijama koje je Kina na tom putu birala.

Zaključna razmatranja prvog dela

Jugoslovenski socijalizam svoju formaciju duguje kako socijalizaciji sredstava za proizvodnju nakon narodnooslobodilačke i revolucionarne borbe u Drugom svetskom ratu, tako i specifičnoj poziciji koji je Jugoslavija zauzela u hladnoratovskoj bezbednosnoj arhitekturi. U novonastalim okolnostima razlaza sa sovjetskim socijalističkim blokom, jugoslovensko rukovodstvo je svoj legitimitet zasnovalo na alternativnom putu u socijalizam koji je vodio ka široj radničkoj participaciji i povećanoj autonomiji preduzeća. Osiguranje takvog alternativnog puta u socijalizam podrazumevalo je jačanje vojnih kapaciteta i industrijske baze, kao i razvoj energetske i transportne infrastrukture, te unutrašnje logistike snabdevanja. Izuzetna pozicija Jugoslavije u hladnoratovskoj bezbednosnoj strukturi omogućavala joj je pristup pomoći i kreditiranju sa Zapada, koji su ubrzali proces prvobitne socijalističke akumulacije.

Međutim, na putu izgradnje jugoslovenskog socijalizma nastaje konkurencija produktivističkog i developmentalističkog razvojnog modela, koje Susan Woodward rekonstruiše pod nazivima slovenački i fočanski. Slovenački, odnosno produktivistički model teži da iskoristi kompetitivne prednosti koje je jugoslovenska ekonomija imala na svetskom tržištu, i to kroz pristup zapadnim kapitalnim dobrima, kao i oslonac na niže cene rada i sirovinskih inputa. Dok slovenački teži tome, fočanski, odnosno developmentalistički model nastoji da se učvrsti kroz autocentrični razvoj baziran na infrastrukturnim investicijama i širokoj mobilizaciji rada, te da produbi međunarodnu saradnju sa zemljama globalnog Juga i Istoka putem bilateralnih trgovinskih sporazuma kojima bi se ekonomija zaštitila od direktnog izlaganja svetskom tržištu.

Od ove tačke jugoslovenski razvoj klizi ka sve većoj izloženosti šokovima svetskog tržišta, usled postepenog popuštanja unutrašnjih poluga kontrole i spoljašnjeg zatvaranja ekonomskih ventila kroz koje su se ispuštale posledice nagomilanih protivrečnosti. Do slabljenja ovih poluga kontrole dolazi u prvoj polovini šezdesetih godina, kada se ravnoteža narušava u korist liberalizacije spoljne trgovine. U tom periodu dolazi do transfera kontrole nad investicijama i devizama ‒ sa administrativnog centra na nivo autonomnog samoupravnog preduzeća. Iako se produktivnost rada povećava, usled manjka centralizovanih investicija, privreda ne uspeva da apsorbuje radnu snagu. Do kraja ‘60-ih godina, u Jugoslaviji se javlja ozbiljan problem nezaposlenosti. Pomenuti „ventil“ za ove probleme javlja se kroz izvoz viška radne snage, formiranje nove društvene grupe gastarbajtera čije su doznake privremeno smanjivale deficit platnog bilansa. Ali, taj ventil se zatvara usled recesije u zapadnoj Evropi nakon naftnog šoka 1973. godine i prateće kontrakcije tržišta rada u zapadnim zemljama, u prvom redu u SR Nemačkoj. Novi ventil se pronalazi u jeftinom inostranom kreditiranju koji je omogućen slivanjem petrodolara u deregulisana evropska finansijska tržišta.

Sredinom sedamdesetih, pak, država gubi poluge kontrole kroz decentralizaciju zaduživanja. Usled Volckerovog šoka koji je drastično podigao kamate na kredite denominirane u dolaru, zatvara se ventil stranog kreditiranja. Gubljenjem unutrašnjih poluga kontrole nad izlaskom na inostrano tržište, jugoslovenska ekonomija se ‘80-ih suočila sa time da joj poluge kontrole bivaju nametnute spolja ‒ kroz mere štednje Međunarodnog monetarnog fonda koje je trebalo da omoguće refinansiranje duga prema inostranim poveriocima. Unutrašnji konflikt oko razvojnog modela, pod pritiskom MMF-a se pretvara u spor o tome ko treba da snosi troškove, pri čemu je odlaganje rešenja generisalo inflaciju. Poslednja poluga kontrole, a to su društveno vlasništvo i samoupravljanje, ukida se reformama Ante Markovića 1988-1989, te ne preostaje više ni jedna zaštita pred naletom stranog kapitala. Napuštanjem svake perspektive autonomnog socijalističkog razvoja postavljeni su uslovi za potpunu periferizaciju Jugoslavije, odnosno država naslednica.

***

Sagledavši jugoslovenski sistem u perspektivi njenog ulaska u svetsko-tržišne odnose, pomenute kritičke opservacije kineskog ekonomiste Luo Yuanzhenga dobijaju novu težinu. Jugoslovenski primer je zaista pokazivao da se gubitkom mehanizama centralne koordinacije, odnosno „preranim odumiranjem države“, gubi kontrola nad celinom ekonomije, pri čemu ta kontrola naposletku biva nametnuta spolja ‒ kroz uslovljavanje MMF-a, programe stabilizacije i pregovore o reprogramu duga.

Međutim, u periferizaciji Jugoslavije nije bila presudna srazmera tržišta i plana, nego nešto uže i materijalnije: ko i u kojoj meri može da kontroliše uslove izlaska na svetsko tržište, odnosno da li se ta kontrola zadržava unutar državnih institucija ili biva nametnuta spolja. Jugoslavija je izgubila kontrolu nad tim uslovima, jer nije mogla da reši unutrašnji institucionalno-politički spor koji je u krajnoj liniji proizilazio iz klasnih antagonizama unutar samoupravnog sistema. Pored toga, izuzetna pozicija Jugoslavije u međunarodnom vojno-političkom poretku dozvoljavala joj je da unutrašnje protivrečnosti amortizuje kroz ventile koje joj je u datom trenutku nudio svet-sistem: zapadna pomoć, izvoz radne snage, spoljni dug i, konačno, inflacija koja obrće mehanizam ventila ka unutra. Naposletku, svaki od tih ventila se zatvorio odlukom van zemlje, na koju Jugoslavija nije mogla uticati.

Kineska putanja se razilazi sa Jugoslavijom upravo na ovom mestu, ali razlika nije u tome što je kinesko rukovodstvo bilo „mudrije“, ni u tome da je bilo više jedinstveno ili imalo jasniju viziju. Naprotiv, lajtmotiv kineskih reformi sadržan je u idiomu „preći reku opipavši kamenje“. Dakle, nije bilo zacrtane putanje, već opreznog pomeranja, korak po korak, po nepoznatom i skliskom terenu. Moguće putanje prilikom ovog prelaska je određivao i različit istorijski momenat. Jugoslavija agresivnije izlazi na svetsko tržište tokom šezdesetih, u jeku produktivističke ekspanzije kapitalističkog svet-sistema. Kineske reforme početkom osamdesetih godina zatiču centar kapitalističkog svet-sistema u fazi finansijalizacije i izmeštanja proizvodnih kapaciteta na periferiju.

Ovaj globalni kontekst nametao je dostupne kanale za integraciju u svetsko tržište, ali nije u potpunosti diktirao uslove tog ulaska, odnosno odluku o tome koje poluge kontrole otpustiti, a koje zadržati. Upravljanje tim mehanizmima zavisilo je od specifičnog odnosa klasnih i institucionalnih snaga, što je u radu demonstrirano na jugoslovenskom primeru. Šta je u kineskom slučaju prevagnulo da se te poluge u većoj meri zadrže, te kako je to oblikovalo pozicioniranje Kine na svetskom tržištu, biće predmet analize u drugom delu teksta.

Literatura:

Ivica Bakota, „Between Mao and Deng: Did Sino-Yugoslav Rapprochement Come Too Late?“, u: China, Yugoslavia, and Socialist Worldmaking: Convergences and Divergences, Koper : Science and Research Centre, Annales ZRS, 2023.

Ulf Brunnbauer, „Yugoslav Gastarbeiter and the Ambivalence of Socialism: Framing Out-Migration as a Social Critique“, u: Journal of Migration History, 2019., dostupno na: https://brill.com/view/journals/jmh/5/3/article-p413_413.xml?srsltid=AfmBOooTxH8jVyzMnIbpM_g_-ZXftjMtqQ6JyE7Gnn3TMpi-m1UHNlNU

Julian Gewirtz, Unlikely Partners: Chinese Reformers, Western Economists, and the Making of Global China, Harvard University Press, 2017.

Marko Grdešić, Mislav Žitko, Socialist Economics in Yugoslavia: A Critical History, Routledge, 2025.

Boris Kidrič, Socijalizam i ekonomija, Globus, 1979.

Gal Kirn, Partisan Ruptures: Self-management, Market Reform and the Spectre of Socialist Yugoslavia, Pluto Press, 2019.

Mijat Lakićević, Trostruki maligni uticaj Kine, dostupno na: https://pescanik.net/trostruki-maligni-uticaj-kine/

Nemanja Milošević, „Jugoslavija u američkoj vojnopolitičkoj strategiji odbrane Zapada od SSSR-a 1950-1954“, u: Spoljna politika Jugoslavije 1950–1961., Institut za noviju istoriju Srbije, 2008.

Goran Musić, Making and Breaking the Yugoslav Working Class: The Story of Two Self-Managed Factories, Routledge, 2021.

Rade Pantić, Jugoslavija u međunarodnoj podeli rada: Od periferije ka socijalizmu i nazad ka periferiji. Dostupno na: https://www.scribd.com/document/579821427/Jugoslavija-u-medjunarodnoj-podeli-rada-1

Dmytry Pozhidaev, Maligni kineski novac ili zavisni razvoj Srbije?, dostupno na: https://pescanik.net/maligni-kineski-novac-ili-zavisni-razvoj-srbije/

Vilim Ribić, „Koncepcija prvobitne socijalističke akumulacije u Jugoslaviji (razdoblje četrdesetih i pedesetih godina — 1945-1954)“, Časopis za suvremenu povijest, 1989., dostupno na: https://hrcak.srce.hr/216104

Vladimir Unkovski-Korica, The Economic Struggle for Power in Tito’s Yugoslavia: From World War II to Non-Alignment, Bloomsbury Publishing, 2016.

Jeanne L. Wilson, „The Institution of Democratic Reforms in Chinese enterprise since 1978“, u: Worker Participation and the Politics of Reform, dostupno na: https://temple.manifoldapp.org/read/worker-participation-and-the-politics-of-reform/section/b39ecea8-d6e4-4162-bd99-89e577a8ce4a

Susan Woodward, Socialist Unemployment: The Political Economy of Yugoslavia 1945-1990, Princeton University Press, 1995.

Yugoslavia OECD Economic Surveys 1982-1983, Dostupno na: https://www.oecd.org/content/dam/oecd/en/publications/reports/1983/01/oecd-economic-surveys-yugoslavia-1983_g1g17078/eco_surveys-yucs-1983-en.pdf

Yuguang Zhou, Chinese Perspectives on Sino-Yugoslav Relations, 1977–1981, dostupno na: https://edoc.ub.uni-muenchen.de/35592/

Bilješke:

1
Dostupno na: https://pescanik.net/trostruki-maligni-uticaj-kine/ ↩︎
2
Dostupno na: https://pescanik.net/maligni-kineski-novac-ili-zavisni-razvoj-srbije/ ↩︎
3
Termine svetsko tržište i svet-sistem, koristićemo u srodnim, ali distinktnim značenjima tokom čitavog teksta. Pod svetskim tržištem podrazumevamo polje gde se vrednost proizvedena u nacionalnim okvirima realizuje u razmeni sa inostranstvom. Prilikom takve razmene, domaći uslovi proizvodnje se izlažu merilima društveno potrebnog radnog vremena na svetskoj razini. Sa druge strane, svet-sistem je pojam Immanuela Wallersteina i označava jedinicu analize: jedinstvenu istorijsku celinu utemeljenu na podeli rada koja seže preko pojedinačnih država. Svet-sistem se putem specifičnih ekonomskih, političkih i vojnih odnosa subordinacije raslojava na centar, periferiju i poluperiferiju. Istorijski kapitalizam kao svet-sistem nastao na evropskom kontinentu tokom „dugog“ 16. veka doživljava svoju ekspanziju na druge kontinente, i do kraja 19. veka postaje prvi globalan svet-sistem. ↩︎
4
Yuguang Zhou, Chinese Perspectives on Sino-Yugoslav Relations, 1977–1981, str 79, dostupno na: https://edoc.ub.uni-muenchen.de/35592/ ↩︎
5
Uprkos sličnostima u narodnooslobodilačkoj borbi kroz koju je uspostavljen socijalizam u Kini i Jugoslaviji, odnosi ove dve države bili su na klizavom terenu od samog početka. Činjenica da Narodna republika Kina nije prihvatila međunarodno priznanje koje joj je uputila Jugoslavija sve do 1955. godine, odnosno šest godina nakon svog nastanka, govori o dubini animoziteta između dve socijalističke države. Iako se ne tiče neposrednog odnosa dveju revolucionarnih partija, sukob Tito-Staljin bacio je dugu senku na bilateralne odnose, ali jugoslovenska osuda kineske intervencije u Koreji (na liniji SAD), zatim i pristupanje Jugoslavije tzv. Balkanskom paktu sa NATO članicama Turskom i Grčkom su cementirali neprijateljstvo. Svi vektori jugoslovenske politike, od radničkog samoupravljanja, preko politike mirne koegzistencije u međunarodnim odnosima, pa sve do politike Pokreta nesvrstanih, bili su prokazani kao revizionizam. Jugoslovenska podrška mađarskoj antisovjetskoj pobuni 1958. zakucala je ekser u kovčeg ovog neprijateljstva. Ipak, uslovi za otopljavanje odnosa stvaraju se prilikom narednih velikih rascepa u socijalističkom lageru: sino-sovjetskim raskolom, kao i otopljavanjem odnosa između Kine i SAD koje kreće od 1969, kulminirajući čuvenom posetom Niksona Kini 1972. Politika detanta (popuštanja napetosti) između SAD i Sovjeta, sa novim dogovorom o smanjenju nuklearnog naoružanja, Jugoslaviju stavlja na specifično mesto u novoj ravnoteži moći velikih sila tokom 1970-ih, gde ona pokušava maksimalno da se pozicionira kao stabilan partner svih triju sila. Odmrzavanje odnosa sa Kinom podstiče i sovjetska intervencija u Čehoslovačkoj 1968. Sovjetski tenkovi na ulicama Praga su ostavili dubok utisak na kinesko rukovodstvo, te Jugoslavija i Rumunija osuđuju intervenciju, što se u Kini dočekuje sa velikim odobravanjem. Ponovno uspostavljanje odnosa Kine sa Jugoslavijom i Rumunijom je trebalo da oslabi sovjetsku hegemoniju u Evropi, i samim tim umanji pretnju kod kuće. Specifična pozicija Jugoslavije kao „medijatora“ u Hladnom ratu, te njena internacionalna mreža kontakta učvršćena kroz Pokret nesvrstanih, bili su prijemčivi za Kinu koja je krenula svoj put „otvaranja“ nakon decenijske izolacije. Ovo otopljavanje se materijalizuje već 1971. sa prvom zvaničnom posetom saveznog sekretara za inostrane poslove, Mirka Tepavca, koja prolazi u znaku sučeljavanja umerene jugoslovenske politike mirne koegzistencije i kineskog radikalnog antisovjetskog kursa. Usledilo je relativno zatišje u odnosima tokom 1972-1974, praćeno kineskom strepnjom od ponovnog zapadanja Jugoslavije pod sovjetski uticaj. Proboj pat pozicije u odnosima se ipak dešava 1975, kada jugoslovenski premijer Džemal Bijedić posećuje Peking, što je označilo posetu najvišeg stepena do tada. Poseta se odvija u pokušaju konstruktivnog dijaloga na linijama kineske koncepcije Trećeg sveta i jugoslovenske politike nesvrstanosti. Uprkos različitim pristupima, naglašeno je da im je u osnovi borba protiv imperijalizma i osnaživanje nacionalno-oslobodilačkih pokreta. Međutim, do kraja Maovog života, doza podozrenja prema Jugoslaviji ipak ostaje konstanta. Tito uspeva da poseti Peking tek nakon Maove smrti, i to 1977. kada ga ugošćuje premijer Hua Guofeng. ↩︎
6
Vidi u: Ivica Bakota, „Between Mao and Deng: Did Sino-Yugoslav Rapprochement Come Too Late?“, u: China, Yugoslavia, and Socialist Worldmaking: Convergences and Divergences, Koper: Science and Research Centre, Annales ZRS, 2023., str 178-179. ↩︎
7
Doktrina „četiri modernizacije“ podrazumevala je ideju o rapidnoj modernizaciji 4 ključna sektora: poljoprivrede, industrije, vojske i nauke, odnosno obrazovanja. Cilj je bio transformacija Kine iz periferne zemlje u globalnu silu do kraja 20. veka. Ova politika je međutim prekinuta dolaskom linije masovne klasne borbe koju je proklamovala Kulturna revolucija. ↩︎
8
Yuguang Zhou, Chinese Perspectives on Sino-Yugoslav Relations, 1977–1981, str. 79. Dostupno na: https://edoc.ub.uni-muenchen.de/35592/ ↩︎
9
Citirano prema: Julian Gewirtz, Unlikely Partners: Chinese Reformers, Western Economists, and the Making of Global China, Harvard University Press, 2017., str. 79. ↩︎
10
Jeanne L. Wilson, „The Institution of Democratic Reforms in Chinese enterprise since 1978‟, u: Worker Participation and the Politics of Reform, dostupno na: https://temple.manifoldapp.org/read/worker-participation-and-the-politics-of-reform/section/b39ecea8-d6e4-4162-bd99-89e577a8ce4a ↩︎
11
Yuguang Zhou, Chinese Perspectives on Sino-Yugoslav Relations, 1977–1981, str 79. Dostupno na: https://edoc.ub.uni-muenchen.de/35592/ ↩︎
12
Yugoslavia OECD Economic Surveys 1982-1983, str 16. Dostupno na: https://www.oecd.org/content/dam/oecd/en/publications/reports/1983/01/oecd-economic-surveys-yugoslavia-1983_g1g17078/eco_surveys-yucs-1983-en.pdf ↩︎
13
Isto, str. 15. ↩︎
14
Yuguang Zhou, Chinese Perspectives on Sino-Yugoslav Relations, 1977–1981, str 79. Dostupno na: https://edoc.ub.uni-muenchen.de/35592/ ↩︎
15
Za ispitivanje različitih prekograničnih uticaja na kinesku politiku reformi vidi: Julian Gewirtz, Unlikely Partners: Chinese Reformers, Western Economists, and the Making of Global China. ↩︎
16
Boris Kidrič, „Plansko-tržišni privredni sistem‟, u: Socijalizam i ekonomija, Globus, 1979., str 83. ↩︎
17
Isto, str. 84. ↩︎
18
Isto, str. 84. ↩︎
19
Boris Kidrič, „Karakter robno-novčanih odnosa u FNRJ“, u: Socijalizam i ekonomija, str. 51. ↩︎
20
Problem prvobitne socijalističke akumulacije se prvi put javio u debatama u Sovjetskom Savezu tokom ‘20-ih godina. Spor se vodio oko pitanja na koji način obezbediti investiciona sredstva kojim bi se planski podigla industrija, u uslovima gde su postojeći industrijski potencijali neravnomerno razvijeni i dominira ruralno stanovništo. Glavni akteri ove debate među boljševicima bili su Evgenij Preobraženski koji se zalagao za „superindustrijalizaciju“, gde će država planski izvlačiti višak vrednosti iz poljoprivredne proizvodnje i prebacivati ga u investiciona sredstva za razvoj industrije, odnosno Nikolaj Buharin, koji se zalagao za gradualistički pristup gde je trebalo podsticati rast produktivnosti sela i njegovo dobrovoljno uključivanje u socijalističku ekonomiju na bazi robno-novčanih odnosa. ↩︎
21
Vidi: Vladimir Unkovski-Korica, The Economic Struggle for Power in Tito’s Yugoslavia: From World War II to Non-Alignment, Bloomsbury Publishing, 2016., str. 112. ↩︎
22
Nemanja Milošević, „Jugoslavija u američkoj vojnopolitičkoj strategiji odbrane Zapada od SSSR-a 1950-1954“, u: Spoljna politika Jugoslavije 1950–1961., Institut za noviju istoriju Srbije, 2008. ↩︎
23
Prakse „prinudnog otkupa“ poljoprivrednih proizvoda od individualnih seljaka nisu više bile neophodne, kao tokom ‘40-ih godina. Takođe, nije bilo potrebe za nasilnim kolektivizacijama poljoprivredene proizvodnje, kao tokom perioda staljinističke superindustrijalizacije u SSSR-a. Time seljaci nisu bili klasno antagonizirani i mogli su biti integrisani sa socijalističkom privredom kroz robno-novčane odnose na tržištu, umesto nasilnim putem. Osim toga, dopuštenje individualne poljoprivrede je usporilo proleterizaciju seljana, smanjujući pritisak na industriju radi apsorpcije radne snage. ↩︎
24
Vladimir Unkovski-Korica, The Economic Struggle for Power in Tito’s Yugoslavia: From World War II to Non-Alignment, str. 112. ↩︎
25
Vilim Ribić, „Koncepcija prvobitne socijalističke akumulacije u Jugoslaviji (razdoblje četrdesetih i pedesetih godina — 1945-1954)“, Časopis za suvremenu povijest, 1989., dostupno na: https://hrcak.srce.hr/216104 ↩︎
26
Susan Woodward, Socialist Unemployment: The Political Economy of Yugoslavia 1945-1990, str. 206. ↩︎
27
Isto, str. 264. ↩︎
28
Marko Grdešić, Mislav Žitko, Socialist Economics in Yugoslavia: A Critical History, Routledge, 2025., str. 152. ↩︎
29
Susan Woodward, Socialist Unemployment: The Political Economy of Yugoslavia 1945-1990. ↩︎
30
Gal Kirn, Partisan Ruptures: Self-management, Market Reform and the Spectre of Socialist Yugoslavia, Pluto Press, 2019., str. 132. ↩︎
31
Marko Grdešić, Mislav Žitko, Socialist Economics in Yugoslavia, str. 157. ↩︎
32
Osnivanje Saveznog fonda za nerazvijene jeste koncesija fočanskom modelu, ali pod uslovima slovenačkog modela. Privrednom reformom je na saveznom nivou afirmisana tržišna akumulacija, dok se razvoj premestio u ograničeni kanal fonda. Time on biva prepušten dogovoru republika o stopama doprinosa fondu, i o tome ko se kvalifikuje kao nerazvijen. To je za posledicu imalo pretvaranje razvojne politike u spor oko raspodele fiksne količine sredstava iz fonda, gde svaka republika brani svoje partikularne interese. ↩︎
33
Marko Grdešić, Mislav Žitko, Socialist Economics in Yugoslavia, str. 57. ↩︎
34
O tendenciji samoupravnih preduzeća da blokiraju ulazak novih radnika i radnica teoretisao je ekonomista Benjamin Ward još krajem ‘50-ih godina u dva svoja čuvena članka „Samoupravljanje u Jugoslaviji“ („Workers’ Management in Yugoslavia“) i „Ilirska firma: tržišni sindikalizam“ („The Firm in Illyria: Market Syndicalism“). Srž Wardovog argumenta je da se za razliku od kapitalističkog preduzeća u kom se nastoji maksimizovati profit, u samoupravnom preduzeću nastoji maksimizovati dohodak po radniku. Kada cena proizvoda raste, višak koji se deli raste brže nego doprinos dodatnog člana. Tako je ulaz novih članova blokiran u preduzeću i samoupravljanje nosi strukturalnu sklonost ka nezaposlenosti. Međutim, ograničenja Wardovog pristupa jeste to što je fokus samo na apstraktnom institucionalnom obrascu, dok Woodward ukazuje na konkretno pozicioniranje firmi na međunarodnom tržištu koje uslovaljava takvo ponašanje. ↩︎
35
Ulf Brunnbauer, „Yugoslav Gastarbeiter and the Ambivalence of Socialism: Framing Out-Migration as a Social Critique“, u: Journal of Migration History, 2019., dostupno na: https://brill.com/view/journals/jmh/5/3/article-p413_413.xml?srsltid=AfmBOooTxH8jVyzMnIbpM_g_-ZXftjMtqQ6JyE7Gnn3TMpi-m1UHNlNU ↩︎
36
Susan Woodward, Socialist Unemployment: The Political Economy of Yugoslavia 1945-1990, Princeton University Press, 1995., str. 199. ↩︎
37
Ulf Brunnbauer, „Yugoslav Gastarbeiter and the Ambivalence of Socialism: Framing Out-Migration as a Social Critique“, u: Journal of Migration History, 2019., dostupno na: https://brill.com/view/journals/jmh/5/3/article-p413_413.xml?srsltid=AfmBOooTxH8jVyzMnIbpM_g_-ZXftjMtqQ6JyE7Gnn3TMpi-m1UHNlNU ↩︎
38
Pitanje raspolaganja devizama koje su dolazile od doznaka iz inostranstva i rastućeg turističkog sektora, pojačalo je unutrašnje tenzije između republika. Jedan od glavnih zahteva Hrvatskog proljeća je republička retencija deviza, budući da je upravo iz hrvatskih predela Slavonije i Like izlazio najveći migracioni talas, a i turizam je bio najrazvijeniji u toj republici. ↩︎
39
Rade Pantić, Jugoslavija u međunarodnoj podeli rada: Od periferije ka socijalizmu i nazad ka periferiji. Dostupno na: https://www.scribd.com/document/579821427/Jugoslavija-u-medjunarodnoj-podeli-rada-1 ↩︎
40
Organizacije udruženog rada su predviđene Ustavom iz 1974, a razrađene Zakonom o udruženom radu iz 1976. Namera ovih promena je bila institucionalno osnaživanje samoupravljanja kroz „razbijanje“ preduzeća na osnovne radne jedinice (Osnovne organizacije udruženog rada, OOUR) koje su sposobne da samostalno iskažu svoj „dohodak“ i koje su se trebale međusobno povezivati putem samoupravnih sporazuma. Iako je na pravnom planu to delovalo kao korak nazad od tržišta ka radničkoj kontroli nad svojim „dohotkom“, u realnosti je odlučivanje postalo toliko umnoženo da je tehnokratija zapravo zadržala stvarnu moć. Osim toga, „dogovorna ekonomija“ omogućila je formiranje monopolističkih struktura u privrednim sektorima i njihovu tešnju integraciju sa republičkim elitama. ↩︎
41
Woodward navodi da je 99,6 % uvoza bilo esencijalno za proizvodnju. Vidi: Susan Woodward, Socialist Unemployment: The Political Economy of Yugoslavia 1945-1990, str. 226. ↩︎
42
Marko Grdešić, Mislav Žitko, Socialist Economics in Yugoslavia, str. 151. ↩︎
43
Susan Woodward, Socialist Unemployment: The Political Economy of Yugoslavia 1945-1990, str. 253. ↩︎
44
Uporedi: Marko Grdešić, Mislav Žitko, Socialist Economics in Yugoslavia, str 152. ↩︎
45
Marko Grdešić, Mislav Žitko, Socialist Economics in Yugoslavia, str. 107. ↩︎
46
Uporedi: Goran Musić, Making and Breaking the Yugoslav Working Class: The Story of Two Self-Managed Factories, Routledge, 2021., str. 257. ↩︎

Prelazeći reku: Socijalizam i svetsko tržište od Jugoslavije ka Kini (1. deo)

Bilješke:

Vezani članci

Fusnote

Posljednje objave

Bookmarks